تبلیغات
از چشمه سار قرآن و عترت

از چشمه سار قرآن و عترت

 

 

 

تاسیس شیعه

 

 

 

            در زمان رسول خدا(ص): آنچه بر حسب تحقیقات علمی، به دور از عواطف تقلیدی و احساسات مذهبی به دست آمده، این است كه شیعه در زمان رسول خدا‏(ص) به وجود آمده است و ایشان اوّل كسی هستند كه این بذر را نشانده، پرورش داده و در تمام مراحل زندگی‌شان مواظب آن بوده‌اند.



·         چرا پیامبر(ص)، علی(ع) را منصوب كرد؟

شیعه از زمان طلوع تاریخ اسلام، در زندگی سیاسی و دینی مسلمانان ظاهر شد، شعار محبّت و دوستی اهل بیت نبوّت(ع) را سرداد و اهداف آنها را هدف و اساس زندگی و عقیدة خود قرار داد. از این رو ایمانی آورد كه هیچ‏گاه شك به آن راه نیافت؛ زیرا اهل‏بیت(ع) نسبت به دیگران به محلّ و مقام پیامبر(ص) نزدیك‏تر و شایسته‏تر بودند. سید عترت طاهره، امام امیرمؤمنین‏(ع)، وصیّ رسول، باب مدینة علم و خازن حكمت او بود، امامان پاك(ع) بعد از او، اوصیای رسول‏ خدا(ص)، پیشوایان امت و مبلّغ رسالت او بودند. با اینكه ایشان دوران زیادی را گرفتار حوادث سیاسی و اجتماعی بودند، علیه ستمكاران به پاخاستند و تخت مستبدّان را سرنگون كردند و شعار عدالت اجتماعی را فریاد زدند.

ما در ابتدا، دربارة تأسیس شیعه و آنچه كه به آن مربوط است، مطالبی را ذكر می‏كنیم.

·         آغاز تشیع

دربارة آغاز تشیع و زمان پیدایش آن، اقوال و آرایی است كه بعضی از آنها به شرح زیر هستند:
در زمان رسول خدا(ص): آنچه بر حسب تحقیقات علمی، به دور از عواطف تقلیدی و احساسات مذهبی به دست آمده، این است كه شیعه در زمان رسول خدا‏(ص) به وجود آمده است و ایشان اوّل كسی هستند كه این بذر را نشانده، پرورش داده و در تمام مراحل زندگی‌شان مواظب آن بوده‌اند. آنچه این موضوع را تأیید می‏كند و دلالت بر آن دارد، روایاتی است كه از رسول خدا(ص) رسیده است. در این روایات، سمت «تشیع» بر پیروان امیرمؤمنین‏(ع) اطلاق شده، آنها را تمجید كرده و به جایگاه آنها در فردوس اعلی بشارت داده شده است. در اینجا بعضی از این روایات را بیان می‏كنیم:

رسول خدا(ص) فرمودند:
ای علی تو و شیعیانت در كنار حوض بر من وارد می‏شوید. 1

ای علی! به زودی تو نزد خدا وارد می‌شوی در حالی كه شیعیان تو راضی و مورد رضایت خدا هستند و دشمنانت معذّب به عذابی سخت خواهند بود. 2

علی و شیعة او، آنها در روز قیامت رستگارند.3

شیعة علی، آنها رستگارند. 4

ای علی، خدا تو و ذریّة تو و فرزندانت و اهل و شیعة تو و دوستان شیعة تو را آمرزید. همانا تو دارای قلب بزرگی هستی.5

سیوطی در تفسیر قول خدای متعال كه می‌فرماید:
آنهایی كه ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، آنها بهترین مردمند.

می‌گوید: ابن عساكر از جابر بن عبدالله روایت كرده است كه گفت: نزد پیامبر(ص) بودیم؛ پس علی‏(ع) وارد شد. پیامبر(ص) گفت: سوگند به آن كسی كه جانم در دست قدرت اوست، این علی و شیعة او رستگارانند. و این آیه نازل شد: «انّ الّذین آمنوا و عملوا الصّالحات اولئك هم خیر البریّة»؛ پس اصحاب پیامبر(ص) وقتی علی‏(ع) می‏آمد، می‏گفتند: «خیر البریّه» آمد6.

ابن مردویه از علی‏(ع) روایت می‏كند كه:
رسول خدا(ص) به من گفت: «آیا نشنیدی قول خدای متعال را كه فرمود: «انّ الّذین آمنوا و عملوا الصّالحات اولئك هم خیر البریّة» تو و شیعة تو، وعده‌گاه من و وعده گاه شما حوض است؛ وقتی امت‌ها برای حساب آورده شوند و پیشوای مسروران را دعوت كنند».7

این گونه احادیث فراوان در صحاح شش گانه اهل سنّت ذكر شده‌اند و بر این نكته تصریح دارند كه نبی اكرم‏(ص) نخستین كسی است كه تشیع را به پاداشت و آن را ایجاد كرد و به پیروان امام علی‏(ع)، صفات عالیه نسبت داده، آنان را به منزلت رفیع در بهشت بشارت داد.

·         تأییدكنندگان این روایات

گروهی از علما ـ از قدما و مؤخّران ـ بر این عقیده‏اند كه تشیع از زمان رسول خدا(ص) تشكیل و اعلام شد. بعضی از گفته‏های آنها به شرح زیر است:

1. شیخ صدوق: ثقة الاسلام شیخ صدوق‏(ره) تصریح كرده است كه: «تشیع برای امام، امیر المؤمنین‏(ع) در عهد رسول خدا(ص) بود و او شیعه را به بهشت بشارت داد».8


2. سعد قمی: وی تأكید كرده است كه:
اوّلین گروه در اسلام شیعه است و آن گروه امام علی بن ابی‌طالب‏(ع) است كه به پیروی از او و اعتقاد به امامت او معروفند9.

همچنین قمی تصریح كرده است كه:
در پیشاپیش شیعه، نخستین صحابة پیامبر(ص) مثل صحابی مجاهد، عمّار یاسر و انقلابی بزرگ ابوذر غفّاری و مستشار پیامبر(ص) سلمان فارسی و مقداد بن اسود بودند كه به اسم شیعه ملقّب شدند.10

3. رازی نیز تصریح كرده كه: «به این گروه، شیعة علی و یاران علی‏(ع) می‏گفتند و پیامبر(ص) دربارة آنها گفته است:
بهشت مشتاق چهار نفر است: سلمان، ابوذر، مقداد و عمّار11.

4. شیخ مفید: وی این چهار صحابی رسول خدا(ص) را اركان چهارگانه نامیده است؛ یعنی اركان اسلام12.
5. امام كاشف الغطا: شیخ محمّد حسین آل كاشف الغطا گفته است: «اوّل كسی كه بذر تشیع را در سرزمین اسلام كاشت، شخص صاحب شریعت اسلامی بود؛ یعنی بذر تشیع، دوش به دوشِ بذر اسلام و پهلو به پهلو و به موازات آن قرار گرفته است»13.

6. علّامه مظفّر: علّامه شیخ محمّد حسین مظفّر گفته است:
«دعوت به تشیع در روزی كه ناجی بزرگ، محمّد(ص) صدایش را به كلمة «لا اله الّا الله» بلند كرد، شروع شد و آن زمانی بود كه آیة «و أنذر عشیرتك الأقربین» نازل شد و پیامبر(ص) بنی هاشم را جمع كرد و آنها را انذار داد و گفت: «كدام یك از شما مرا یاری می‏كنید تا اینكه او برادر، وارث، وصیّ و خلیفة من در بین شما بعد از من باشد؟» احدی جواب او را نداد مگر علی مرتضی‏(ع). رسول خدا(ص) به آنها گفت:

«این برادر من و وزیر من و وصیّ من و خلیفة من در بین شما بعد از من است؛ از او بشنوید و او را اطاعت كنید.» پس دعوت به تشیع ابوالحسن از سوی صاحب رسالت و هم‌زمان با دعوت برای شهادتین بود و از آنجاست كه ابوذر از شیعیان علی‏(ع) است».

شیخ مظفّر از محمّد كردعلی، مؤلف خطّاط شام، چنین نقل كرده است:
«گروهی از بزرگان صحابه به موالات علی‏(ع) در زمان رسول خدا(ص) شناخته شده بودند؛ مانند سلمان فارسی كه گفت: بیعت كردیم با رسول خدا(ص) بر سفارش به مسلمانان و امامت
علی بن ابی‌طالب‏(ع) و پیروی از او».

7. سعید خدری: وی گفته است كه:
«مردم به پنج چیز مأمور شدند. چهار تا از آن را انجام دادند و یكی را ترك كردند و چون از چهار تا سؤال شد، گفت: نماز، زكات، روزة ماه رمضان و حجّ. گفته شد پس آن یكی چیست كه آن را ترك كردند؟ گفت: ولایت علی بن ابی‌طالب‏(ع)».14

معنی آنچه شیخ مظفّر ارائه كرده، این است كه تشیع همان موالات برای امام علی‏(ع) و اقرار برای او به ولایت عامّه بعد از نبی‏ اكرم(ص) است و اینكه او سزاوارتر از دیگران است و در نزدیكی به
رسول خدا‏(ص)، مقام او اوّلین است.

گروه دیگری از بزرگان تأكید و تأیید كرده‏اند كه:
«تشیع و ولایت‌پذیری ابی الحسن‏(ع) در زمان رسول خدا‏(ص) ایجاد شده و رسول اكرم(ص)، علی‏(ع) را از بعد خودش به عنوان خلیفه و مرجع عام برای امت تعیین كرده است».

·         سایر دیدگاه‌ها

گروهی از مؤلفان بر این عقیده‏اند كه تشیع در زمان پیامبر(ص) ایجاد نشده و بعد از آن به وجود آمده است. در زیر، اسامی آنها و دیدگاهشان را می‏آوریم:

1. ابن خلدون: وی معتقد است كه:
«شیعه در ایّام شورا پیدا شد و آنجا جماعتی از صحابه كه خود را پیرو و شیعة علی(ع) می‏دانستند و معتقد بودند كه او سزاوارتر به خلافت است تا غیر او، چون خلافت به غیر او رسید، ناراحت و متأسّف شدند؛ مانند زبیر، عمّار بن یاسر، مقداد ابن اسود و دیگران و قوم برای سابقه و قدمت آنها در دین كاری جز نجوا و تأسّف و اندوه نكردند».15

این رأی مورد اعتماد نیست؛ زیرا همان طور كه قبلاً توضیح داده شد، شیعه در زمان رسول خدا(ص) ایجاد شد و پیشوای آن، كه از بزرگان صحابه است، با حجّت بالغه با ابو‏بكر به احتجاج پرداخت و این از محكم‏ترین اسناد سیاسی‏ای است كه شیعه برای اثبات حقّانیت امام بر خلافت، به آن احتجاج می‏كند.

2. ابن حزم: او بر این عقیده است كه، شیعه بعد از قتل عثمان آشكار شد.
او می‏گوید: «عثمان خلیفه شد و دوازده سال حكومت كرد، تا اینكه مرد و با مرگ او اختلاف پیدا شد و امر شیعیان پا گرفت».16

3. عثمان بن عبدالله حنفی: این شخص نیز بر دیدگاه ابن حزم تأكید كرده و گفته است: «جدایی امت در زمان ابوبكر و عمر و عثمان نبود و همانا بعد از كشته شدن عثمان، رافضه آشكار شد».17

آنچه ابن حزم و حنفی گفته‌اند، دلایل علمی ندارد؛ چون ظهور شیعه و ایجاد آن در زمان رسول خدا‏(ص) بوده و تشكیل دولت شیعه بعد از كشته شدن عثمان و به پیروی از امام علی‏(ع)، فقط به دلیل خلافت و امر حكومت بود و به دنبال آن عدل و مساواتی شروع شد كه مردم مانند آن را ندیده بودند و همان عدالت بود كه موجب انتشار تشیع و موالات برای اهل بیت(ع) در همة گروه‏های اسلامی گردید.
4. ابن ندیم: وی بر این باور است كه:

«شیعه هنگامی به وجود آمد كه طلحه و زبیر با علی‏(ع) مخالفت كردند و آن را به بهانة خون‏خواهی عثمان بن عفان رد كردند و علی‏(ع) آنها را متمرّد دانست و با آنها جنگید. پس هر كس پیروی از علی كرد، او را شیعه نامیدند و علی به آنها می‏گفت شیعة من و آنان را طبقة اصفیا، اولیا، شرطة الخمیس و اصحاب می‏نامید».18

بر حسب آنچه ما بیان كردیم، ظهور شیعه در زمان رسول خدا(ص) بود و تمرّد طلحه و زبیر و عایشه از حكومت علی(ع)، مطلقاً دخالتی در ایجاد شیعه ندارد.

5. طه حسین: متن آنچه دكتر طه حسین بیان كرده، این‏گونه است:
«شیعه به معنی دقیق كلمه، آنطور كه نزد فقها و متكلّمان و مورخّان معروف است، در زمان علی(ع) یافت نمی‏شد و بعد از مرگ او، به مدّت كمی به وجود آمد. كلمة شیعه در زمان علی‏(ع)، معنی لغوی قدیمی را كه در سوره‏های قصص و صافات آمده است، داشت:

و دخل المدینة علی حین غفلة من أهلها فوجد فیها رجلین یقتتلان هذا من شیعته و هذا من عدوّه فاستغاثه الّذی من شیعته علی الّذی من عدوّه فوكزه موسی فقضی علیه19.
 و إنّ من شیعته لإبراهیم.20

كلمة شیعه در این دو آیه و آیات دیگر از این دست، به معنای فرقه‏ای از پیروان و انصار است؛ آنهایی كه موافق رأی و روش كسی یا گروهی عمل می‏كنند. مردی كه شیعة موسی بود، فردی از بنی اسرائیل بود و مردی كه از دشمنان موسی بود، از مصریان بود.

به این طریق مفسّران قدما، كه تفسیر را از فقهای اصحاب نبی گرفته‏اند، این آیه را كه «ابراهیم شیعة نوح بوده است»، به معنای پیرو سنّت، راه و رأی او و متدیّن به دین او گرفته‏اند. همان‌گونه كه دستة دیگر از مفسّران نیز می‏گویند كه شیعة علی(ع) در زمان خلافت او، همان اصحاب او بودند كه با او بیعت كردند و پیرو رأی او شدند.

با این نظر، شیعه نبودن و بودن مساوی است با كسی كه با او جنگیده است یا با او نجنگیده است. لفظ شیعه در زمان علی تنها منحصر به اصحاب او نمی‏شده است و برای معاویه نیز شیعیانی بوده كه آنها افرادی از شام و دیگر شهرها بودند كه از او پیروی می‏كردند».

طه حسین در ادامه گفته است:
«به این ترتیب در زمان علی(ع)، لفظ شیعه به معنی معروف نزد فقها و متكلّمان در آن زمان نبوده، بلكه دلالت به معنی قریب آن می‏كرده است و در آن معنی در قیاس با همة دشمنان استعمال می‏شده است. نصّی قدیمی نمی‏شناسم كه در آن لفظ شیعه به علی‏(ع) قبل از وقوع فتنه اضافه شده باشد. بنابراین برای علی(ع) قبل از وقوع فتنه، شیعه‏ای كه نسبت به بقیة امت ظاهر و ممتاز باشند، نبوده است».
او اضافه كرده است:

«و به طور كلّی می‌توان گفت كه برای علی‏(ع) شیعه‏ای ممتاز از امت، قبل از فتنه وجود نداشته است كه فقها و متكلّمان در اثنای حكومت او بشناسند»21.

بنا به آنچه طه حسین بیان كرده، بعضی اشكالات وارد است:
اوّلاً، گفتة او كه، شیعه به معنی دقیق نزد فقها،  متكلّمان و مورّخان در زمان زندگی علی‏(ع) یافت نمی‏شود و بعد از وفات او به مدّت كمی پیدا شده است، خالی از تأمّل نیست. حقیقت مطلب این است كه شیعه به معنی واقعی در زمان رسول خدا(ص) پیدا شد و بزرگان صحابه، خود را به امامت امیرمؤمنین‏(ع) معتقد می‏دانستند. به علاوه آن دسته از احادیث نبوی كه در آن به فضیلت شیعیان امام‏(ع) و منزلت و كرامت آنها نزد خدای متعال اشاره شده، مؤیّد
این حقیقت است.

ثانیاً، او بیان كرده كه در نصوص قدیمی، قبل از وقوع فتنه، نسبت شیعه به علی‏(ع) وجود نداشته است. امّا ما تعدادی از نصوص نبوی را كه در آن لفظ شیعه به امام علی‏(ع) اضافه شده و پیروان امام‏(ع) و صفات كریمه‏ای از آنها را بیان كرده است، نقل كردیم. فقط می‏توان گفت كه ایشان تحقیقی از مصادر حدیث نكرده است تا از آن مطلع شود.

ثالثاً، او ذكر كرده كه برای امام‏(ع) شیعة خاص و متمایزی قبل از فتنه و بعد از آن و در اثنای خلافت ایشان نبوده است و این نیز جای تأمّل دارد. برای امام‏(ع) شیعیان مشخّصی وجود داشت و آنها از بزرگان اسلام و مشاهیر صحابه مثل صحابی جلیل القدر، عمّار بن یاسر، ابوذر، حجر بن عدی، میثم تمّار، رشید هجری و غیر آنها بودند كه سید محسن عاملی در دایرةالمعارف خود ـ اعیان‏الشیعه ـ اسامی آنها را بیان كرده است و بیشتر آنها با امام علی‏(ع) در واقعة صفّین بودند؛ از انصار هشتاد و هفت نفر، از آنهایی كه در بیعت رضوان حاضر بودند نهصد نفر و مجموع صحابه‏ای كه با او بودند، دو هزار و هشتصد نفر. بنابر آنچه عاملی ذكر كرده، در واقع برای امام‏(ع) شیعیانی متمایز و معروف به
ولایت او وجود داشته است.

6. برنارد لویس: نظر برنارد لویس مستشرق در این باره چنین است:
«تأسیس شیعه بعد از كشته شدن امیرالمؤمنین‏(ع) و شهادت امام حسین‏(ع) بوده است و این دو نفر، در پیدایش تشیع انقلابی به رنگ مهدویّت تأثیر داشته‏اند».

این رأی هم موثّق نیست؛ زیرا همان‏گونه كه ما اشاره كردیم، تشیع در زمان رسول خدا(ص) ظاهر شد و انتشار آن در زمان خلافت امیرمؤمنین‏(ع) بود. مردم عدالت او و بی‌رغبتی‌اش به لذّات دنیا و بنای او را در مصلحت عامّه دیدند. احاطة كاملش به جمیع علوم و معارف، او را مبدل به مدرسة درخشانی كرد؛ مملوّ از چیزهایی كه انسان با آن ارتقا می‏یافت. امام علی‏(ع) به بیشتر مسلمانان ثابت كرد كه وارث كمالات و علوم انبیا(ع) است.
مالك اشتر خطاب به مردم می‏گوید:

ای مردم، این [امام علی‏(ع)] وصی اوصیا و وارث علم انبیا است22.

همچنین از مهم‏ترین اسباب در انتشار تشیع و اشاعة آن در بین مسلمانان، شهادت ریحانة رسول‏الله‏(ص)، امام حسین‏(ع) بود؛ كسی كه بر طاغوت زمانش ـ یزید بن معاویه ـ خروج كرد تا با این كار، حكومت قرآن و عدالت اسلام را برقرار كند؛ خیرات خدا را بین فقرا و بدبختان جهان انتشار دهد؛ به تمام عوامل شكست و تخلّف در عالم عربی و اسلامی پایان دهد و در این راه و به خاطر هدف مقدسش، به ‏صورت وحشتناكی ـ كه تاریخ نمونة آن را در قساوت به خود ندیده است ـ به شهادت رسید و از ترس آن، وجدان عالمی متزلزل شد و بیشتر مردم با حسرت و اندوه به تشیع و ایمان به مبادی اهل‌بیت(ع) گردن نهادند.



پی‌نوشت‌ها:
1. مجمع الزوائد، ج 9، ص 131؛ كنوز الحقائق، ص 188، الاستیعاب، ج 2، ص 457.
2. صواعق المحرقة، ص 93؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 131.
3. كنوز الحقائق، ص 92.
4. همان، ص 82.
5. الصواعق المحرقة، ص 96.
6. الدرّ المنثور.
7. همان.
8. طبقات الشیعة، فضائل الشیعة.
9. المقالات و الفرق،ص 15.
10. فرق الشیعة، ص 15.
11. الزینة ورقة، ص205.
12. الزینة ورقة، ص 205؛ والاختصاص، ص 6.
13. أصل الشیعة و أصولها.
14. زندگی امام صادق(ع)، ج 7، ص 181.
15. العبر.
16. الفصل فی الملل والنحل، ج 2، ص 80.
17. الفرق المتفرقة بین أهل الذیغ والزندقة، ص 6.
18.  الفهرست، ص 175.
19. سورة قصص، آیة 15.
20. سورة صافات، آیة 83.
21. الفتنة الكبری، ص 603، ج 2، ص 601.
22. تاریخ یعقوبی، ج 2، ص 151.

 


[ پنجشنبه 6 اسفند 1388 ] [ 05:07 ب.ظ ] [ سید غلامرضا حسینی ] [ نظرات ]
.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

این وبلاگ باهدف خدمت به جامعه فکری جوان درراستای پاسخ به سولات کلامی وفلسفی آنان طراحی شده که بیشترازبیش بااندیشه ناب وپویا وجاودانه قرآن واهل بیت آشنا شوند
صفحات جانبی
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :