تبلیغات
از چشمه سار قرآن و عترت

از چشمه سار قرآن و عترت

شیوه های  روانشناختی (کمال جویی)

 

پیشوایان معصوم(ع) به عنوان مظهر و نماد كمالات الهى جهت تحقق چنین هدفى علاوه بر ترسیم راه هدایت و رستگارى، در فرایند تعلیم و تربیت، شیوه‏ها و راهبردهاى بسیار مؤثّرى را به كار برده‏اند .در این نوشتار با توجه به سیره عملى آنان به بررسى این شیوه‏ها و بیان مسایل تربیتى و نكات باریك روانشناختى آن خواهیم پرداخت.
اشاره‏
انسان موجودى است سالك و پویا كه فطرتاً داراى حسّ «كمال جویى» است. این ضمیمه آدمى را از درون به حركت وا مى‏دارد تا او را به كسانى كه مظهر كمالات هستند، نزدیك كند.
پیشوایان معصوم(ع) به عنوان مظهر و نماد كمالات الهى جهت تحقق چنین هدفى علاوه بر ترسیم راه هدایت و رستگارى، در فرایند تعلیم و تربیت، شیوه‏ها و راهبردهاى بسیار مؤثّرى را به كار برده‏اند كه هر كدام چراغ راه ره‏پویان و نردبان تعالى روح و اندیشه است و سعادت و سیادت انسان‏ها از این رهگذر تأمین مى‏شود، لذا در این نوشتار با توجه به سیره عملى آنان به بررسى این شیوه‏ها و بیان مسایل تربیتى و نكات باریك روان شناختى آن خواهیم پرداخت. امید است كه مورد توجه و عنایت پویندگان راه ولایت و امامت قرار گیرد.
الگودهى‏
یكى از كارآمدترین روش‏هاى تربیت روش «الگودهى» است. بى‏تردید ارایه الگوى مناسب و سرمشق حقیقى به افراد بر تربیت آنان از جنبه‏هاى گوناگون اثر مى‏گذارد. از این رو خداوند همه انبیاء به خصوص رسول اكرم(ص) را به عنوان «اسوه حسنه» معرفى كرده است و مى‏فرماید: «لقد كان لكم فى رسول اللّه اسوةٌ حسنةٌ...؛(1) به راستى براى شما خصلت‏ها و روش پیامبر خدا(ص) سرمشق نیكو و پسندیده است.» بنابراین پیامبر اكرم(ص) در تمام ویژگى‏هاى انسانى و در همه زمینه‏ها الگوست.
حضرت على(ع) با پیروى كامل از رسول خدا(ص) ایشان را به عنوان بهترین الگو براى عموم مردم به خصوص اصحاب و یارانش معرفى مى‏كند.
آن حضرت خطاب به عموم مردم فرموده‏اند: «و اقتدوا بهدى نبیّكم فانّه افضل الهدى و استنّوا بسنّته فانّها اهدى السّنن؛(2) به سیرت پیامبرتان اقتدا كنید كه برترین سیرت است و به سنّت او گرایش یابید، زیرا هدایت كننده‏ترین سنّت هاست.»
مقصود حضرت على(ع) در این فراز از كلامش، ارایه الگوهاى مثبت و حقیقى است كه همان روش الگودهى است كه در خارج تحقق یافته و این خود مى‏تواند به دو صورت ارایه شود:

الف - ارایه الگو از خویشتن‏
در این شیوه مربى رفتار و صفات مطلوب را عملاً در رفتار خود منعكس مى‏كند. امام صادق(ع) در این‏باره مى‏فرماید: «كونوا دعاةً للنّاس بغیر السنتكم...؛(3) مردم را با عمل هدایت و راهنمایى كنید نه با زبان.» از دیدگاه امام صادق(ع) بهترین مربى و الگو كسى است كه رفتارش گفتار وى را تأیید نماید. با این عمل صداقت مربّى براى متربّى ثابت مى‏شود و شك و تردید متربّى را براى الگوبردارى از بین مى‏برد.

ب - ارایه الگو از دیگران‏
در این شیوه مربى اسوه‏ها و الگوهاى مطلوب را به متربى معرفى مى‏كند و خصوصیات شخصیتى و سیره فردى و اجتماعى آن‏ها را براى وى تبیین مى‏نماید، مثلاً پیامبر گرامى اسلام (ص) اهل بیت خود را به مردم معرفى كرده و آنان را به تبعیّت از ایشان فرا خوانده است؛ تا جایى كه اهل بیت(ع) را به كشتى نوح تشبیه كرده است: «انّ مثل اهل بیتى كسفینة نوحٍ(ع) من ركبها نجا؛(4) مثل اهل بیت من مانند كشتى نوح است كه هر كس بر آن سوار شود نجات مى‏یابد.»

الگوپردازى‏
هدف از این شیوه ارایه الگوهاى فرضى است. در این شیوه مربى الگوهاى مطلوبى را در نظر گرفته و به بیان اوصاف و فضایل اخلاقى آنان مى‏پردازد و زمینه را طورى فراهم مى‏كند كه مربى را به تجسّم یك الگو بكشاند. مربى بیش‏تر با بیان خصوصیات و نشانه‏ها به این مهم دست مى‏یابد و هر قدر از مهارت و هنرمندى بیش‏ترى برخوردار باشد، در پردازش الگوهاى مطلوب موفق‏تر خواهد بود.
در روایات و متون اسلامى نمونه‏هاى فراوانى براى این نوع روش الگویى مشاهده مى‏شود، به عنوان مثال رسول خدا(ص) در توصیف مؤمن مى‏فرماید: «الا انبّئكم بالمؤمن؟ من ائتمنه المؤمنون على انفسهم و اموالهم و الا انبّئكم بالمسلم؟ من سلم المسلمون من لسانه و یده؛(5) آیا مؤمن را به شما معرفى كنم؟ كسى كه سایر مسلمانان از دست و زبان او در امان باشند.»
هم چنین حضرت على(ع) در خطبه همّام خطابه بلندى در وصف متّقین بیان مى‏كند. همه این‏ها در جهت ارایه الگوهاى مطلوب و متعالى به متربّیان مكتب تربیتى اسلام است، طى این بیان‏ها پیشوایان معصوم(ع) به توصیف و پردازش الگو مى‏پردازند تا متربّى با ترسیم آن در ذهن خود از آن ویژگى‏ها پیروى كند.

الگوزدایى‏
یكى دیگر از شیوه‏هاى تربیتى در سیره معصومین(ع) روش «الگوزدایى» است، به این معنا كه الگوها و شخصیت‏هاى منفى چنان ترسیم مى‏شوند كه نوع دلزدگى و نگرش منفى در متربى نسبت به آن الگوها پدید مى‏آید. این شیوه تربیت به دو صورت قابل اجراست كه در روایات و احادیث مصادیق فراوانى براى آن یافت مى‏شود: صورت اول این است كه مربّى در قالب بیان صفات، خصوصیات و نشانه‏هاى الگوهاى منفى، سعى در دورساختن متربى از آن الگوها دارد، مثل این سخن پیامبر(ص) كه فرموده‏اند: «علامة الظّالم اربعةٌ یظلم من فوقه بالمعصیة و یملك من دونه بالغلبة و یبغض الحقّ و یظهر الظّلم؛(6) نشانه‏هاى ظالم چهار چیز است: با نافرمانى به ما فوق خود ستم مى‏كند، با غلبه و زور بر زیر دست خود حكم مى‏راند، حق را دشمن مى‏دارد و ستم را آشكار مى‏كند.»
امام حسن عسگرى(ع) درباره پست‏ترین بندگان فرمود: «بئس العباد عبدٌ یكون ذاوجهین وذالسانین یطرى اخاه شاهداً و یأكله غائباً ان اعطى حسده و ان ابتلى خانه؛(7) بدترین بندگان، بنده‏اى است كه داراى دوچهره و دو زبان باشد، در حضور برادرش او را مى‏ستاید و پشت سر او را مى‏خورد. اگر به او چیزى عطا شود، حسد مى‏ورزد و اگر گرفتار گردد، به او خیانت مى‏كند.»
صورت دوم این است كه مربى با نهى مستقیم، متربى را از همراهى و مصاحبت با الگوهاى بد منع كند. در این مورد روایات فراوانى وجود دارد، مانند سخن امام جواد(ع) كه فرمود: «ایّاك و مصاحبة السّریر فانّه كالسّیف المسلول یحسن منظره و یقبح اثره؛(8) از همراهى و رفاقت با آدم شرور و بد جنس بپرهیز، زیرا او مانند شمشیر برهنه است كه ظاهرش نیكو و اثرش زشت است.»

پند و اندرز
پند و اندرز از روش‏هاى مؤثّر در تربیت است، زیرا انسان ذاتاً نیاز به موعظه و نصیحت دارد و گرایش‏هاى فطرى او با موعظه و پند شكوفا مى‏گردد. امام على(ع) به فرزندش امام حسن مجتبى(ع) وصیّت مى‏كند كه: «... و احى قلبك بالموعظة...؛(9) دلت را با موعظه زنده كن» زیرا موعظه حسنه دل‏هاى غافل را بیدار نموده و به حركت در مى‏آورد.
پیامبر اكرم(ص) به عنوان مربى نمونه بارها در تربیت و پرورش افراد این روش را به كار مى‏بردند. آن حضرت در برخورد با مشركان و یا اهل كتاب با زبان بسیار نرم و محبت‏آمیز آن‏ها را به اسلام دعوت مى‏كردند و همین روش موجب جذب افراد مختلف مى‏گردید تا این كه به زودى قلمرو سرزمین اسلام گسترش یافت.
در سیره حضرت سیدالشهداء(ع) مى‏بینیم كه جوانى خدمت ایشان رسید و گفت من فرد گناه‏كارى هستم و نمى‏توانم جلوگناهان خود را بگیرم. مرا موعظه‏اى فرما!
امام حسین(ع) فرمود: پنج كار انجام بده، آن گاه هرچه مى‏خواهى گناه كن:
1- روزى خدا را مخور 2- از حكومت خدا بیرون رو 3- جایى را انتخاب كن كه خداوند ترا نبیند 4- وقتى عزرائیل براى گرفتن جان تو آمد او را از خود بران 5 - زمانى كه مالك دوزخ ترا به سوى آتش مى‏برد، در آتش وارد مشو، بعد هر گناهى مى‏خواهى بكن!(10)
جوان اندكى فكر كرد و شرمنده شد و در برابر واقعیت‏هاى مطرح شده، چاره‏اى جز توبه نداشت.

نظارت و مراقبت‏
تربیت به وسیله نظارت و مراقبت از رفتار در تربیت افراد بسیار مؤثر است و نقش اساسى در اصلاح رفتار فرد دارد.
از آن جا كه نوع بشر نیازمند مراقبت و نظارت است، انسان باید احساس كند كه ناظران و مراقبانى از بیرون بر اعمال و رفتار و عملكرد او نظارت دارند و نسبت به كارهاى گذشته باید مورد بازپرسى قرار گیرد.از این رو روش مراقبت در تربیت فرد اهمیت بسزایى دارد.
امام على(ع) سخت مراقب كارگزاران خود بود و بر كارهاى ایشان كاملاً نظارت داشت و به صورت پنهان و آشكار عملكرد آنان را ارزیابى مى‏كرد. در همین زمینه امام به مالك اشتر چنین فرمان مى‏دهد: «...تفقد اعمالهم و ابعث العیون من اهل الصّدق و الوفاء علیهم فانّ تعاهدك فى السِّرِّ لامورهم حدوةٌ لهم على استعمال الامانة و الرّفق بالرّعیّة...؛(11) كارهاى كارگزارانت را وارسى كن و افراد شایسته و داراى صداقت و وفا را بر رفتار آنان مراقب ساز، زیرا بازرسى پنهان در كار آنان، آن‏ها را به امانت دارى و نرمى با مردم وادار مى‏سازد.»

تحسین و تشویق‏
از موفّق‏ترین شیوه‏هاى تربیتى، روش تشویق و ترغیب افراد است. این شیوه علاوه بر این كه محرّكى بسیار قوى در تغییر رفتار به سوى اهداف مطلوب تربیتى است، در شكوفا سازى استعدادهاى درخشان و نهفته انسانى نقش فوق العاده دارد.
تجربه نشان داده است كه تشویق مناسب و به جا مى‏تواند نهفته‏ترین استعدادهاى درونى انسان را زنده كند و در مرحله پیشرفت و سازندگى قرار دهد.
انس بن مالك مى‏گوید: یكى از كنیزان امام حسن(ع) شاخه گلى را به حضور آن حضرت هدیه نمود. امام حسن(ع) آن شاخه گل را با كمال میل پذیرفته و به او فرمود: ترا در راه خدا آزاد كردم. من به عنوان اعتراض گفتم: در مقابل اهداء یك شاخه گل او را آزاد كردى؟
امام(ع) فرمود: خداوند در قرآن به ما چنین یاد داده و فرموده است: «و اذا حیّیتم بتحیّةٍ فحیّوا باحسن منها...؛(12) و هرگاه كسى به شما تحیّت گوید، پاسخ آن را بهتر بدهید.» سپس فرمود: پاسخ بهتر همان آزاد كردن اوست.(13)

تذكر و یادآورى‏
یاد نعمت‏ها و یاد صاحب آن‏ها انسان را به انجام كارهاى خوب و نیك وامى‏دارد و از پلیدى و زشتى‏ها باز مى‏دارد. اگر كسى قلبش با یاد خدا آباد گشت، اعمال و رفتار او اصلاح مى‏گردد. به همین جهت است كه پیامبران الهى در شیوه تربیتى خود، مردم را به یادآورى نعمت‏هاى خدا دعوت مى‏كردند و از این راه آنان را اصلاح مى‏نمودند.
امام على(ع) در این زمینه مى‏فرماید: «و كن للّه مطیعاً و بذكره آنساً و تمثّل فى حال تولّیك عنه اقباله علیك یدعوك الى عفوه و یتغمّدك بفضله و انت متولٍّ عنه الى غیره؛(14) و خدا را اطاعت كن و به یاد او انس‏گیر و یادآور كه تو از خدا روگردان هستى و در همان لحظه او روى به تو دارد و تو را به عفو خویش مى‏خواند و جامه كرم خویش بر تو مى‏پوشاند در حالى كه تو از او روى گردان هستى و به غیر او توجّه دارى.»

نیكى در برابر بدى‏
در تعلیم و تربیت تنبیه و تشویق دو روش براى تربیت و اصلاح رفتارهاى انسان به شمار مى‏آید، بدین صورت كه خطاكاران را تنبیه و افراد خوب را تشویق مى‏نماید. البته تشویق همیشه بر تنبیه مقدّم است و تا زمانى كه از تشویق بتوان استفاده كرد، نباید به تهدید و تنبیه متوسّل شد. خداوند به پیامبر اكرم(ص) مى‏فرماید: «ادفع بالّتى هى احسن السّیئة؛(15) اى پیامبر! آزار و بدى‏هاى مردم را با احسان و نیكى پاسخ بده.» امام سجاد(ع) در صحیفه سجادیه سفارش مى‏كند كه با افرادى كه خطاكار هستند با احسان و نیكى رفتار شود. ا
امام على(ع) در این زمینه مى‏فرماید: «خدایا! مرا بر آن دار كه بد كردارشان را به نیكى پاداش دهم و از ستم كارشان با عفو و بخشش درگذرم و درباره ایشان خوش گمان باشم.»(16) از دعاهاى فوق استفاده مى‏شود كه راه تربیت و اصلاح بدى‏ها منحصر به تنبیه و كیفر نیست، بلكه به وسیله بخشش و احسان مى‏توان به اصلاح بدى‏ها پرداخت! چنان كه انسان خطاكار از كیفر عبرت مى‏گیرد و خطاهایش را ترك مى‏كند، گاهى از احسان دیگران نیز فطرتش بیدار مى‏شود و از كردار بد خود پشیمان مى‏گردد و به راه حق مى‏گراید.

توبه‏
یكى دیگر از روش‏هاى تربیتى سازنده كه در سیره معصومین(ع) روى آن سخت تكیه و پافشارى شده است، «توبه» و بازگشت به سوى خداوند متعال است و تاریخ نیز در صفحات بى‏شمار خود آثار گران بها و گران سنگ تربیتى و سازندگى توبه را در خود ثبت كرده است.
توبه تنها یك روش نیست، بلكه یك مكتب تربیتى وسیعى است كه همه را زیر بال خود مى‏گیرد، نه جنس مى‏شناسد، نه مال و ثروت، نه سن، نه سواد، نه علم و نه مرز پایانى، بنابراین هر كس با هر حالت و در هرجا بخواهد مى‏تواند به این فضیلت الهى روى آورد.(17)
قرآن كریم در مورد ضرورت و لزوم توبه به صراحت مى‏گوید كه همه نیاز به توبه دارند: «...و توبوا الى اللّه جمیعاً ایّه المؤمنون؛(18) اى مؤمنان! همگى به سوى خدا توبه كنید.» این آیه خطاب به كفار نیست، بلكه به مؤمنین است آن هم نه فقط به مؤمن گناهكار بلكه عمومیّت دارد.
امّا مرتكبان معصیت، بیش‏تر به توبه نیازمند هستند و هرچه زودتر باید این كار را انجام دهند.
اگر انسان پس از ارتكاب معاصى توبه نكند، آرام آرام صفحه دل او تیره و تار مى‏شود و سرانجام مغضوب خداوند واقع خواهد شد.
امام صادق(ع) در این زمینه مى‏فرماید: «هنگامى كه شخصى مرتكب گناه مى‏شود، در قلب او نقطه سیاهى به وجود مى‏آید، پس اگر توبه كند، از بین مى‏رود و اگر گناهان او زیاد شود، دیگر رستگار نخواهد شد.»(19)
از مهم‏ترین آثار روش توبه این است كه فرد گناهكار با ترك گناه و اصلاح خویشتن نسبت به آینده امیدوار مى‏شود. قرآن كریم در این باره مى‏فرماید: «...لاتقنطوا من رحمة اللّه انّ اللّه یغفر الذنوب جمیعاً؛(20) اى بندگان خدا! از رحمت خداوند مأیوس نشوید، زیرا خداوند همه گناهان را مى‏بخشد.»

پى‏نوشت‏ها: -
1. سوره احزاب، آیه 21.
2. نهج البلاغه، محمد دشتى، خطبه 110، ص 210.
3. اصول كافى، كلینى، ج 2، ص 83.
4. بحارالانوار، ج 23، ص 120.
5. مأخذ قبل، ج 2، ص 235.
6. تحف العقول، ابن شعبه حرانى، ص 243.
7. همان، ص 518.
8. مسند امام الجواد(ع) عزیز اللّه عطاردى، ص 243.
9. نهج البلاغه، نامه 31، ص 520.
10. بحارالانوار، ج 78، ص 126.
11. مأخذ قبل، نامه 53، ص 578.
12. سوره نساء، آیه 86.
13. بحارالانوار، ج 43، ص 343.
14. نهج البلاغه، خطبه 223، ص 456.
15. سوره مؤمنون، آیه 96.
16. صحیفه سجادیه، دعاى 26، بند 3.
17. ماهنامه پاسدار اسلام، شماره 283، ص 20.
18. سوره نور، آیه 31.
19. اصول كافى، ج 2، ص 271.
20. سوره زمر، آیه 53.

 

.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

این وبلاگ باهدف خدمت به جامعه فکری جوان درراستای پاسخ به سولات کلامی وفلسفی آنان طراحی شده که بیشترازبیش بااندیشه ناب وپویا وجاودانه قرآن واهل بیت آشنا شوند
صفحات جانبی
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :