تبلیغات
از چشمه سار قرآن و عترت

از چشمه سار قرآن و عترت


 

                             ساختاروحیانی قرآن مجید

سخن از چیستی وحی و چگونگی ارتباط خداوند سبحان با پیامبران از دیرباز مورد پژوهش و پرسش بسیاری بوده است و كلیدی ترین بحث در زمینه قرآن مجید نیز درباره وحی می‌باشد به ویژه كه ساختار وحیانی قرآن مجید، از امتیازات بی بدیل آن به شمار می‌رود امّا برخی اندیشمندان مباحث قرآنی و كلام جدید در تبیین و تحلیل ساختار وحیانی قرآن، متفاوت با عمده قرآن شناسان و تفسیر پژوهان گام برداشته‌اند كه موجب پدیداری نگاهی‌بشری به وحی گردیده و بر این باور تاكید كرده اند كه الفاظ و تنظیم عبارات قرآن، وحیانی و الهی نمی‌باشد بلكه معانی آن بر قلب پیامبراكرم(ص) القاء شده و آن حضرت(ص)، خود آنها را در قالب الفاظ در آورده است.

از آغاز نزول قرآن بر پیامبر اكرم(ص) تا امروز، مسأله وحیانی بودن قرآن مورد توجه و تأكید دین باوران بوده است امّا مخالفان و منكران آن حضرت پدیده وحی را نپذیرفته، آن را بافته‌های ذهنی پیامبر و یا القاءات دیگران بر شمرده‌اند.

برخی اندیشمندان مسلمان معاصر نیز پدیده وحی را تجربه نبوی با تجربه دینی بر شمرده اند و تلاش كرده اند تا قرآن را از كلام الهی به كلام بشری تقلیل دهند و الفاظ قرآن را بافته پیامبراكرم(ص) از یافته‌های قلبی اش بنگارند. در این نوشتار تلاش بر آن است تا با ارائه تعریف روشنی از وحی و اقسام آن در قرآن، به استدلال درباره ساختار وحیانی قرآن مجید پرداخته شود و پس از معناشناسی وحی و انواع آن در قرآن به تبیین ساختار وحیانی قرآن و ادله موافقان و مخالفان پرداخته شود.

معناشناسی وحی در قرآن

واژه شناسان، وحی را به معانی مختلف نقل كرده اند. برخی آورده اند كه وحی به معنای اشاره تند و سریع است و گاهی وحی در سخن بر سبیل رمز و كنایه به كار می‌رود و زمانی نیز به صدایی بدون تركیب و با اشاره به بعضی اعضای بدن یا به نوشتن می‌باشد.1

در مقاییس اللغۀ نیز وحی به معنای القای علم پنهانی آمده است و به اشاره و كتاب و نامه و هر آنچه كه به غیر القاء می‌شود تا او را آگاه سازند وحی گفته می‌شود.2

مصطفوی، وحی را القای امری در باطن دیگری دانسته است چه این القاء تكوینی باشد چه با وارد نمودن در قلب و نیز این امر چه از علم یا ایمان یا نور و وسوسه و... بوده باشد و دریافت كننده آن انسان یا فرشته یا غیر این دو باشد و چه اینكه با واسطه یا بدون واسطه بوده باشد. به هر حال وحی موجب علم و یقین است.3

برخی معنای وحی را اعلام، گفته‌اند یعنی مطلبی پنهانی و سریع به كسی اعلام شود یا به نوشته یا سخن و یا اشاره در حال خواب یا بیداری كه به تعبیر "محمد رشید رضا" معانی مختلف وحی در دو چیر اشتراك دارند: یكی آگاهی پنهانی و دیگری فوریت.4

واژه وحی و مشتقات آن حدود 86 بار در قرآن به كار رفته است كه معانی آن یكسان و یك گونه نیست امّا تفسیرشناسان در بیان وحی در قرآن، به چندین معنا اشاره نموده‌اند:

1. اشاره پنهانی:

این معنا كه مطابق با معنای لغوی این واژه است در بیان داستان زكریا(ع) هنگامی كه بشارت تولد یحیی را گرفته، آمده است."فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِیًّا"5 او از محراب عبادتش به سوی مردم بیرون آمد و با اشاره به آنان گفت: به شكرانه این موهبت صبح و شام خدا را تسبیح كنید.

2. هدایت فطری و غریزی:

موجودات اعم از جماد، نبات و حیوان از هدایت غریزی و فطری الهی كه از اسرار طبیعت به شمار می‌آید و اثر شگفت‌ آن آشكار ولی منشاء و مبداء آن از نگاه مردم پنهان است بهره‌مندند. در قرآن كریم وحی به این معنا آمده است: "وَأَوْحَى فِی كُلِّ سَمَاءٍ أَمْرَهَا"6 و نیز زندگی اسرارآمیز زنبورعسل از چنین هدایتی برخوردار است: "و َأَوْحَى رَبُّكَ إِلَى النَّحْلِ أَنِ اتَّخِذِی مِنَ الْجِبَالِ بُیُوتًا وَمِنَ الشَّجَرِ وَمِمَّا یَعْرِشُونَ"7 پروردگارت به زنبورعسل وحی(الهام غریزی) نمود كه از كوه و درخت و داربست‌هایی كه مردم می‌سازند خانه‌هایی درست كن.. این غریزه و شعور باطنی فطری است كه خداوند در درون زنبور عسل قرار داده تا او را در مسیر تكامل قرار دهد و به آن واژة وحی را اطلاق كرد.

3. رابطه خدا با فرشتگان:

فرشتگان نیز دریافت كننده وحی الهی هستند تا آنان سریع و به فوریت فرمان الهی را اجرا نمایند "إِذْ یُوحِی رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّی مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِینَ آمَنُوا..."8 هنگامی كه پروردگارت به فرشتگان وحی فرمود: من با شما هستم، پس مردمی را كه ایمان آوردند ثابت قدم بدارید.

فرشته امین وحی - حضرت جبرائیل(ع) - همان چیزی را كه خداوند به وی وحی می‌فرمود به پیامبراكرم(ص) می‌رساند و آیه "فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى"9 می‌تواند ناظر به همین معنا بوده باشد و مفهوم وحی در این آیه با مدلول تنزیل در آیه "وَإِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ*نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِینُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ؛10 قرآن فرودآورده پروردگار جهانیان است كه روح الامین(فرشته وحی) آن را بر دل تو فرود آورده تا از بیم دهندگان باشی." در بحث وحی، بایستی به واژه نزول قرآن كه حدود 260 مرتبه در قرآن تكرار شده است توجه داشت.

بنابراین تجزیه و تحلیل وحی در قرآن نمی‌تواند تنها مبتنی بر واژه وحی و مشتقات آن باشد بلكه باید در تحلیل وحی از واژه‌هایی مانند نزول قرآن نیز بهره گرفت.

4. القائات شیطانی

وسوسه كردن شیطان در تعبیر قرآن با واژه وحی نیز آمده است. یعنی شیطان شبهات و حیله‌های فریبنده خود را از اراده‌های پنهانی و سریع و مرموز وارد دل بیماردلان می‌نماید و از طریق انسان‌های وسوسه زده به درون انسانهای دیگر و جامعه راه می‌دهد. "إِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَى أَوْلِیَائِهِمْ لِیُجَادِلُوكُمْ..؛11 شیطان‌ها سخت دوستان خود را وسوسه می‌كنند تا با شما ستیزه كنند." و "وَكَذَلِكَ جَعَلْنَا لِكُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیَاطِینَ الإنْسِ وَالْجِنِّ یُوحِی بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورًا...؛12 به این گونه برای هر پیامبری دشمنی از شیطان‌های انسی و جنی برگماشتیم بعضی از آنها به بعضی برای فریب یكدیگر سخنان آراسته القاء می‌كنند."

بیشترین انحرافات اجتماعی و اخلاقی از وسوسه‌های شیطانی در اندیشه و روان دانشمندان غفلت زده و دنیا مدار در جامعه پدید می‌آید و بسیاری از آن انحرفات با پوشش و لباس دین و اصلاح گری دینی نمایان می‌شود و به واسطه القاءات شیطانی بسیاری از عالمان غیر مهذّب، راه را بر پیشوایان حق و رهبران صراط الهی بسته‌اند. و حتی برخی چنان غافل از گمراهی خویشند كه هدایت شدگان را گمراه می‌پندارند و گروهی گمراه اغوا شده و جاهل تر فریب سخنان زیبایشان را خورده در مسیر شیطان رهسپار می‌شوند.

5. الهام به انسان

گاهی انسان پیامی دریافت می‌كند كه منشاء آن را نمی‌داند ـ به خصوص در تنگناهای زندگی ـ آنگاه احساس می‌كند درخششی در دل او پدید آمده كه راه را به او می‌نمایاند و او را از تنگنا بیرون می‌آورد، این پیام‌های راهگشا، همان سروش و الهام غیبی است كه از عنایات پروردگار به یاری انسان آمده و در قرآن، به وحی تعبیر شده است. "وَأَوْحَیْنَا إِلَى أُمِّ مُوسَى أَنْ أَرْضِعِیهِ فَإِذَا خِفْتِ عَلَیْهِ فَأَلْقِیهِ فِی الْیَمِّ وَلا تَخَافِی وَلا تَحْزَنِی إِنَّا رَادُّوهُ إِلَیْكِ وَجَاعِلُوهُ مِنَ الْمُرْسَلِینَ؛13 به مادر موسی الهام نمودیم كه او را شیرده و چون بیمناك شدی او را در دریا(نیل) بینداز و مترس و اندوه مدار كه ما او را به تو باز می‌گردانیم."

"وَإِذْ أَوْحَیْتُ إِلَى الْحَوَارِیِّینَ أَنْ آمِنُوا بِی وَبِرَسُولِی...؛14 به حواریون حضرت عیسی(ع) الهام كردیم كه به من و پیامبرم ایمان آورید."

قرآن كریم این الهام و اعلام پنهانی به مادر موسی و حواریون را وحی خوانده است و بی تردید مادر موسی پیامبر نبوده است تا از وحی پیامبران برخوردار باشد. این موارد غیر از وحی به پیامبران است كه در قرآن فراوان بیان شده و گونه‌های مختلفی دارد.

6. وحی به پیامبران

اعتقاد به وحی الهی به پیامبران در همه ادیان الهی سابقه‌ای دیرینه دارد حتی زرتشتیان نیز سروش ایزدی و پیام آور الهی داشته‌اند... گذشته از تأئید قرآن مجید، در كتب رسمی یهود و نصارا نیز وحی الهی مورد استناد انبیاء می‌باشد در بسیاری از موارد در عهد عتیق(تورات) از نزول الهام و وحی الهی به "نزول روح خدا" تعبیر شده است. كلمه وحی بارها در تورات آمده است. گاهی پیامبری مستقیم و بدون واسطه دعوت به نبوت می‌شود و بدون اینكه فرشته‌ای در میان باشد كلام الهی را می‌شنود و گاهی نیز وحی با واسطه است. به هر حال این روح خداوند است كه به وسیله نبی، متكلم شده و كلام خدا بر زبان او جاری می‌گردد. در این حال نبی چیزی جز دهان بازگویندة كلام الهی نیست.15

سخن گفتن خداوند با پیامبران در قرآن به سه صورت بیان شده است: "وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ یُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلا وَحْیًا أَوْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ یُرْسِلَ رَسُولا فَیُوحِیَ بِإِذْنِهِ مَا یَشَاءُ إِنَّهُ عَلِیٌّ حَكِیمٌ؛16 و هیچ بشری را نرسد كه خدا با او سخن گوید جز از راه وحی یا از فراسوی حجاب یا فرستاده‌ای بفرستد پس به اذن او هر چه بخواهد وحی می‌كند..."

علامه طباطبایی، وحی به پیامبران راچنین بیان كرده است : "سخن گفتن خداوند با بندگانش به یكی از این سه روش است، 1. به وسیله وحی 2. از پس پرده و حجاب 3. یا به وسیله ارسال رسول كه به اذن خود هر چه بخواهد به او وحی می‌كند و آنچه كه از ناحیه خدای تعالی به آن جناب وحی شده، قبل از وحی در نفس آن جناب سابقه نداشته یعنی آن حضرت به هیچ یك از معارفی كه به وی وحی شده قبلاً آگاهی نداشت و این وحی نوری است الهی و خداوند هر یك از بندگان خود را بخواهد به این هدایت اختصاص می‌دهد و او را مورد وحی خود قرار می‌دهد... عطف سه قسم از تكلم خدا با بشر آشكار می‌سازد كه این سه قسم با هم فرق دارند زیرا دو قسم اخیر، یكی مقید به حجاب و دیگری مقید به فرستادن رسول است ولی قسم نخست هیچ قیدی ندارد ظاهر این مقابله آن است كه مراد از قسم اول تكلم پنهانی است، تكلمی كه در آن هیچ واسطه‌ای بین خدا و طرف مقابلش نیست...".17

این نوع وحی، شاخصه نبوت است كه به تعبیر آیت الله معرفت "وحی رسالی" گفته شده است.18 و به وحی مستقیم(القای مستقیم و بدون واسطه بر قلب پیامبر) و خلق صوت(با رسیدن وحی به گوش پیامبر به گونه‌ای كه كسی جز او نشنود. وحی بر حضرت موسی در كوه طور و بر پیامبر اكرم(ص) در شب معراج این گونه انجام گرفت) و القای وحی به وسیله فرشته(كه جبرائیل پیام الهی را بر روان پیامبر(ص) می‌آورد) گفته می‌شود.

این نكته را باید توجه كرد كه اصل معنای لغوی وحی، اشاره سریع و نهانی است كه در تمام معانی وحی در قرآن راه دارد و رابطه نهانی خداوند با برگزیدگان او وحی نام دارد و این رابطه منحصر به انزال كتب بر انبیاء نیست بلكه می‌تواند به سه صورت فوق بوده باشد.19

وحی در زبان قرآن آن است كه خداوند سبحان، پیامبران برگزیده اش را به آنچه كه برای انواع هدایت‌ها و دانش برای آگاهی مردمان است آگاه كند لیكن به روشی راز آلود و پنهانی و از راه‌های خارق العاده،20 اما حقیقت وحی امری است كه از دسترس اندیشه بشری به دور مانده است و بشر با اندك یافته‌های علمی و جسته‌های خویش بدون همراهی با راسخان در دانش و استواران در دین كمترین بهره‌ای از آن به دست نخواهد آورد.

ساختار وحیانی قرآن

سخن گفتن از حقیقت وحی، از دیرباز مورد توجه و پژوهش اندیشمندان بوده است، در این كه وحی بر پیامبران از جانب خداوند می‌شده است حقیقتی است كه دین باوران و مؤمنان همه امت‌ها به آن اعتقاد داشته و دارند اما در تحلیل چیستی حقیقت وحی، برخی دچار انحراف شده و وحیانی بودن قرآن را با اموری مادی و طبیعی سنجیده‌اند و با دریافت سخن و كلام الهی و باز گفتن آن با همان الفاظ و واژگان و همان ادبیات تردید كرده اند. شاید این نگاه بر آمده از رویكرد به وحی در مسیحیت بوده باشد چرا كه وحی مسیحی میان عنصری بشری و الهی جمع می‌شود؛ یعنی الهام‌های الهی لباس بشری می‌پوشد تا مفهومش به مردم ابلاغ شود.21 به تعبیری دیگر فرق میان تلقّی مفهوم وحی در اسلام و مسیحیت این است كه تجسم مفهوم وحی از نظر مسلمانان در یك كتاب ـ قرآن ـ‌ و در نظر مسیحیان در یك فرد(= مسیح) است.22

انگاره اندیشمندان مسلمان درباره پدیده وحی قرآن این است كه قرآن مجید به لفظ، عین سخن خداست كه به وسیله یكی از ملائكه مقرب به پیامبر اكرم(ص) فرستاده شده است.23 و ما كه از این موهبت(تلقّی وحی) بی بهره هستیم، و به عبارتی دیگر آن را نچشیده ایم حقیقت آن برایمان مجهول است تنها برخی از آثار آن كه از آن جمله قرآن مجید می‌باشد و پاره‌ای از اوصاف آن كه از راه نبوت به ما رسیده را دیده و شنیده‌ایم با این همه نمی‌توان گفت كه اوصاف آن همان است كه به ما رسیده زیرا ممكن است اوصاف و خواص و شعبه‌های دیگری هم داشته باشد كه برای ما شرح داده نشده است.24

اما خاستگاه وحی از عقل و باطن انسان و اندیشه و نبوغ نیست و از آگاهی‌های حواس انسانی به دست نمی‌آید. "این شعور مرموز، از جهانی ماورای عقل و باطن انسان و اندیشه و نبوغ است گرچه ضمیر مخفی و شعور ناآگاه در جای خود درست است ولی راه نبوت و وحی یك راه فكری، نبوغی و اكتسابی نیست بلكه موهبتی است خدادادی."25

اما برخی از دانشمندان وحی را زاییده نبوغ دانسته و گفته‌اند: وحی همان تراوش وجدان مخفی و تجلی شعور باطن پیامبران است بنابراین فرشته‌ای در كار نیست و پیامبر(ص) از جانب خدا مأمور نمی‌باشد. آنچه پیامبران با نام وحی عرضه كرده‌اند انعكاس افكار درونی آنان است. پیامبران مردانی خیر‌اندیش و اصلاح طلب بوده‌اند كه خیر‌اندیشی درونشان به صورت وحی و گاه به صورت ملك تجسم یافته و گمان برده‌اند كه از جایگاهی دیگر بر آنان الهام شده است و به این سبب برخی نادرستی‌ها كه در گفته‌ها و نوشته‌های آنان یافت می‌شود بدیهی و طبیعی است زیرا ساختار فكری و اندیشه چنین مردانی مولود محیط و جو حاكم بر افكار و عقاید مردم آن زمان است. از همین روی در گفتارشان برخی باورهای زمان خویش را آورده اند كه سپس نادرستی آن ثابت شده است و گرنه خداوند، اعلی و اشرف از آن است كه نادرستی‌هایی در سخنش یافت شود.26

برخی نیز وحی را فعالیت عقل الوهی در نفس و عقل قدسی بشری پیامبر دانسته‌اند. بنابراین عقیده، نبوت یك ملكه خاص نظیر سایر قوای بشری است كه به هنگام اقتضای وقت و محیط شكوفا می‌شود چنانچه میوه و گل درختان به موقع خویش می‌شكفد و می‌رسد، ... پیامبر وحی را مستقیماً از خداوند دریافت می‌كند و جبرئیل در واقع جلوه مجازی و كنایی قوه یا ملكه پیامبری است، وحی چیزی نیست كه از بیرون به پیامبر برسد بلكه همان فعالیت عقل الوهی در نفس و عقل قدسی بشری اوست." وحی آن را گویند كه از خدا به پیغمبر القا می‌شود و اما چگونه القا می‌شود؟ شرحی كه مفسرین گذشته در بیان آن نگاشته اند قابل قبول نیست زیرا آنان خدا و رسول را مانند سلطان و وزیر و وحی را به مثابه كلام یا حكم و یا پیغامی تصور نموده اند كه به وزیرش ابلاغ می‌كند و نیز جبرییل را فرشته‌ای مجسم كه یك نفر ایلچی یا پیغام رسان بین پادشاه كه خدا باشد و وزیر یعنی رسول او قرار داده اند."27 و " باید دانست كه رابطه بین خدا و شخص نبی همین ملكه قدسی نبوت است كه آنرا ناموس اكبر و به اصطلاح شرع جبراییل می‌نامند...بر چنین قلبی واردات و حالاتی می‌گذرد آن هم به مقتضای فطرت انسانی و تمام آن پایبند قانون لا یتخلف و ناموس فطرتی می‌باشد كه خدا در انسان قرار داده است او كلام نفسی خود را به گونه‌ای با گوش‌های ظاهری می‌شنود كه گویی كسی با او سخن می‌گوید و با چشمان ظاهری به گونه‌ای خود را مشاهده می‌كند مثل این كه كسی روبروی او ایستاده است. "28

معمّربن عباد السلمی(228 ه‍( معتقد بود قرآن یك اثر ساخته انسان است و به این معنا الهی است كه پیامبری كه آن را پدید آورده، از طرفی دارای این موهبت بوده است كه قدرت ایجاد كردن آن را داشته باشد... كلام خدا تنها به معنی قابلیتی است كه خدا به پیامبر خود ارزانی داشته است تا اراده خدا را با الفاظ بیان كند...29

نصرحامد ابوزید(متولد 1943 م) متفكر نواندیش از نقد ادبی فراتر رفته و بی‌محابا پا به عرصه نقد فلسفی جامعه شناسانه، روانشناسانه و تاویل گرانه نهاده كه پاره‌ای از نظریات قرآن‌پژوهی كم سابقه و بی پروایش در سالهای 1992 تا 1996 سبب جنجال بسیار در مصر و سرانجام صدور حكم ارتداد وی از سوی جامعۀالازهر گردید. آرای قرآنی ابوزید را چنانكه خود وی اشاره كرده است30 باید در حلقه مكتب ادبی در تفسیر و ادامه كار امین الخولی استاد دانشگاه قاهره و قرآن پژوه مصری داشت كه با همكاری چند تن از همفكرانش مكتب تفسیری زبان شناسانه قرآن را پی ریزی كرد و اگر چه آثار او در عین نوظهوری از ارتدكسی(مذهب اعتقادات رسمی) مسلمانی، چندان دور نشد ولی با نقد ادبی بی پروا، شاگردانی چون نصر حامد ابوزید را پرورش داد. عمده ترین نظرات ابوزید را می‌توان به این ترتیب برشمرد :1. قرآن اساسا اثری ادبی و هنری است نه كتاب فقه و تاریخ و... 2. قرآن متنی زبانی است و ویژگی‌های دیگر متون زبانی در آن وجود دارد 3. نص قرآن مانند هر متن دیگری در فرهنگ و واقعیت‌های اجتماعی خاص خود شكل می‌گیرد و از این جهت قرآن خود محصولی فرهنگی است.4. تاریخ‌مندی نصّ قرآنی از آنجا كه كتاب خداوند مانند هر متن دیگری به زبان بشری تدوین شده است و زبان، اساسی ترین و محوری ترین نماد فرهنگ یك ملت است. قرآن كریم پیوند آشكاری با زبان و فرهنگ و باورهای عصر خود دارد.31 او قرآن را متنی تاریخی، فرهنگ مند و متأثر از زمانه و زمینه نزول تدریجی آن می‌شمارد.

از روشنفكران ایرانی كه در ساختار وحیانی قرآن تردید روا داشته و آن را برآمده از الفاظ پیامبر و متأثر از زمانه نزول دانسته و حتی فراتر از آن وجود خطا را در آن ادعا كرده اند دكتر عبدالكریم سروش می‌باشد كه علاوه بر كتاب بسط تجربه نبوی، در مصاحبه با آقای هوبینگ، از بسیاری از اصلاح گران تندروی مسلمان پیش‌تر می‌رود. مدعّای اصلی وی این است كه تمام معرفت‌های بشری و استنباط‌های انسانی از دین، تاریخی است و خطا پذیرند و قرآن نه تنها محصول شرایط تاریخی خاصّی است كه در بستر آن شكل گرفته بلكه برآمده از ذهن حضرت محمّد(ص) و تمام محدودیت‌های بشری او نیز هست. سروش مدّعی است كه قرآن آفریده محمد(ص) است، پیامبر به نحوی آفریننده وحی است آنچه او از خدا دریافت می‌كند مضمون وحی است.. این وحی بی صورت است و وظیفه شخصی پیامبر این است كه به این مضمون بی صورت، صورتی ببخشد تا آن را در دسترس همگان قرار دهد...

شخصیت او نیز نقش مهمی در شكل دادن به این متن ایفاء می‌كند.. از دیدگاه سنتی در وحی خطا راه ندارد اما امروزه مفسّران فكر می‌كنند وحی در مسائل صرفاً دینی مانند صفات خداوند و حیات پس از مرگ و قواعد عبادت خطاپذیر نیست، آن‌ها می‌پذیرند كه وحی می‌تواند در مسایلی كه به این جهان و جامعه انسانی مربوط می‌شوند اشتباه كند. چون پیامبر به سطح دانش مردم زمان خویش فرود آمده است و به زبان خویش با آن‌ها سخن گفته است اما من دیدگاه دیگری دارم، من فكر نمی‌كنم كه پیامبر به زبان قوم خویش سخن گفته است در حالی كه خود دانش و معرفت دیگری داشته است او حقیقتاً به آنچه می‌گفته باور داشته است این زبان و دانش خود او بود و فكر نمی‌كنم دانش او از دانش مردم هم عصرش درباره زمین، كیهان و ژنتیك انسان‌ها بیشتر بوده است.32

آنچه از مجموع ادعاهای برخی اندیشمندان مسلمان معاصر به دست می‌آید این است كه آنان در ساختار وحیانی قرآن تردید كرده‌اند و الفاظ آن را عین كلام الهی نمی‌دانند و دیگر اینكه برخی پیامبری را خیر اندیشی درونی پیامبران بر شمرده اند كه انعكاس افكار درونی آنان به صورت وحی و گاه به صورت فرشته تجسم یافته است.

در پاسخ به سخنان طرح شده درباره ساختار وحیانی قرآن به نكات متعددی می‌توان استدلال نمود كه برخی از ان موارد عبارتند از:

1. رویكرد به وحی در الهیات مسیحی(نگرش الهیات جدید پروتستان)، از سنخ تجربه دینی است و همانگونه كه اشارت رفت وحی در این نگاه بر محور شخص مسیح تكیه دارد اما در اسلام و حتی یهود، وحی یك حقیقت كلامی است. در اسلام به قرآن، كلام الله اطلاق می‌شود. و اعتقاد فقیهان و متكلمان و مفسّران اسلامی بر ساختار وحیانی قرآن در لفظ و معنا استوار است و آن را صرفاً كلام خدا می‌دانند و هرگز در توان پیامبر و هیچ جن و انسی نیست كه مانند آن را بیاورد و چنان سخن معجزه آسایی بیان نماید. امّا به نظر می‌رسد سخن آن گروه از اندیشمندان برآمده از نگرش مسیحی به وحی بوده باشد.

2. با بررسی ادعاهای پیش‌گفته به روشنی ناسازگاری آنها با قرآن مشاهده می‌شود و تمام ادله و شواهد قرآنی مخالف این ادعاهاست و صراحت آیات به گونه‌ای است كه جایی برای تأویل باقی نمی‌گذارد. برخی از این آیات وحی را به خدا نسبت می‌دهند و بر فعل خدا تاكید دارند و در برخی نزول فرشته امین وحی، آیات را نازل می‌فرمود. هر چند در ادّعای سر سید احمدخان و محمد فرید وجدی و سروش، فرشته، ساخته تخیل پیامبر(ص) بود و با این نگاه وجود فرشته وحی نیز تكذیب شده و ساخته و بافته ذهن پیامبر می‌شود در حالی كه مفسران و قرآن پژوهان بر نزول وحی با واسطه فرشته امین وحی در بسیاری از موارد تأكید دارند و كتابهای روایی ما سرشار از روایات مستند در این زمینه است كه هم تردید در آن را ناممكن می‌سازد و هم احتمال بر ساختگی وجعلی بودن آن را منتفی می‌نماید.

اما برخی آیات تصریح كننده بر ساختار وحیانی قرآن:

"إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ قرآنا عَرَبِیًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ؛33 ما آن را قرآنی عربی نازل كردیم باشد كه بیندیشید."؛ "تَنْزِیلُ الْكِتَابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِیزِ الْحَكِیمِ * إِنَّا أَنْزَلْنَا إِلَیْكَ الْكِتَابَ بِالْحَقِّ فَاعْبُدِ اللَّهَ مُخْلِصًا لَهُ الدِّینَ"34؛ "إِنَّا جَعَلْنَاهُ قرآنا عَرَبِیًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ * وَإِنَّهُ فِی أُمِّ الْكِتَابِ لَدَیْنَا لَعَلِیٌّ حَكِیمٌ"35؛ "وَكَذَلِكَ أَوْحَیْنَا إِلَیْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا مَا كُنْتَ تَدْرِی مَا الْكِتَابُ وَلا الإیمَانُ وَلَكِنْ جَعَلْنَاهُ نُورًا..."36؛ "وَإِنَّهُ لَتَنْزِیلُ رَبِّ الْعَالَمِینَ * نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمِینُ * عَلَى قَلْبِكَ لِتَكُونَ مِنَ الْمُنْذِرِینَ * بِلِسَانٍ عَرَبِیٍّ مُبِینٍ"37

آیات فوق(و بسیاری از آیات دیگر) بر وحیانی بودن قرآن، كلام الله بودن آن، نزول از جانب پروردگار، نزول با واسطه فرشته امین وحی و نزول عربی آیات جهت اندیشیدن در آن تاكید دارد و حتی عربی بودن آن نیز از كلام الله بودن آن حكایت دارد چرا كه صراحت دارد ساختار لفظی قرآن نیز با دست وحی انجام گرفته است."38 به تعبیری دیگر "قرآن كریم نه تنها كلام الهی است بلكه تكلم الهی نیز می‌باشد و هم اكنون خداوند است كه با ما سخن می‌گوید. اگر خدای سبحان قرآن را كلام خود معرفی می‌كند "حَتَّى یَسْمَعَ كَلامَ اللَّهِ"39 ظاهر این كریمه آن است كه هم اكنون متكلم آن خدای سبحان است. وقتی می‌توان از این ظاهر اعراض كرد كه دلیل عقلی یا نقلی قطعی بر خلاف آن داشته باشیم كه چنین قرینه‌ای در این مقام وجود ندارد.40

3. معجزه بودن قرآن و ناتوانی انس و جن در آوردن همانند آن یا همانند بخش كوتاهی از آن خود گواه روشنی بر اعجاز لفظی و معنوی آن دارد و چون پیامبر اكرم(ص) خود انسانی همانند دیگر انسان‌هاست پس در آوردن تمام یا پاره‌ای از آن ناتوان است و آیات تحدی بیانگر آن است "ُقلْ لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الإنْسُ وَالْجِنُّ عَلَى أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقرآن لا یَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ كَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیرًا"41 و یا "وَإِنْ كُنْتُمْ فِی رَیْبٍ مِمَّا نَزَّلْنَا عَلَى عَبْدِنَا فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ وَادْعُوا شُهَدَاءَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِینَ"42 و یا "أَمْ یَقُولُونَ افْتَرَاهُ قُلْ فَأْتُوا بِعَشْرِ سُوَرٍ مِثْلِهِ مُفْتَرَیَاتٍ وَادْعُوا مَنِ اسْتَطَعْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ..."43

اگر حضرت محمد(ص)، آفریننده قرآن بوده است، دیگر انسان‌ها در آوردن مانند این كتاب ناتوان نبوده‌اند و بهترین راه مقابله و مبارزه با دعوت پیامبر اكرم(ص) آوردن چند سوره همانند قرآن بوده است چرا كه در میان عرب نام آورانی در بلاغت و فصاحت بوده اند اما هیچ كدام را یارای مبارزه با كلام الله نبوده است.44 و هیچ عربی نمی‌توانست در مقابل آن راهی جز آن در پیش گیرد كه اعتراف كند ان بیان از نوع گفته‌های بشر نیست.45

نگارش كتابهای متعدد در اعجاز قرآن كه عمده تاكید در اعجاز لفظی و بیانی قرآن دارند در میان قرآن پژوهان از سده‌های نخست تا امروز خودگواهی دیگر بر حقانیت معجزه بودن قرآن و ناتوانی مخالفان و منكران در آوردن مانند آن است و بر كلام الله بودن و ساختار وحیانی آن تاكید دارد.46

علامه طباطبایی به صراحت نسبت به معجزه بودن قرآن و اینكه از جانب خداوند و به علم الهی نازل شده اشاره می‌كند.47

4. واژه‌هایی چون قرائت، تلاوت و ترتیل كه برای قرآن در قرآن به كار رفته است خود گویای این است كه آنچه خوانده می‌شود از دیگران است. قرائت از نظر لغت بازگو كردن عبارت و الفاظی است كه دیگری تنظیم كرده باشد و اگر الفاظ و عبارات از خود او باشد واژه قرائت به كار نمی‌رود، همین گونه است تلاوت. لذا فقها گفته اند قرائت عبارت است از حكایت لفظ در مقابل تكلم كه عبارت است از حكایت معنا. قرائت حكایت نثری است كه الفاظ و عبارات آن قبلاً تنظیم شده است و تكلم انشای معناست با الفاظ و عباراتی كه خود تنظیم می‌كند.48

با توجه به اینكه پیامبر اكرم(ص) مأمور به قرائت و تلاوت قرآن كریم بود "اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِی خَلَقَ"49 "وَقرآنا فَرَقْنَاهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَى النَّاسِ عَلَى مُكْثٍ وَنَزَّلْنَاهُ تَنْزِیلا"50 "فَإِذَا قَرَأْتَ الْقرآن فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ"51، "وَاتْلُ مَا أُوحِیَ إِلَیْكَ مِنْ كِتَابِ رَبِّكَ لا مُبَدِّلَ لِكَلِمَاتِهِ..."52، "تِلْكَ آیَاتُ اللَّهِ نَتْلُوهَا عَلَیْكَ بِالْحَقِّ..."53 تصریح آیات قرآن بر اینكه ساختار الفاظ و عبارات و معانی قرآن از جانب خداوند است و پیامبر آن را صرفاً تلاوت می‌كند و از خود چیزی به آن نمی‌افزاید و به تعبیری با توجه به واژگان تلاوت و قرائت در قرآن استفاده می‌شود كه "این كتاب شریف با همین الفاظ خاص بر پیامبر اكرم(ص) نازل شده باشد"54 معلوم می‌شود كه الفاظ و عبارات قرآن نمی‌تواند از پیامبر باشد زیرا پیامبر آن را قرائت یا تلاوت می‌فرمود.

5. با دقت در مفاهیم بلند آیات قرآن می‌توان به روشنی دریافت كه قرآن كتابی فرا تاریخی است و توجه به شرایط و نیازهای عصر نزول و به كار بردن تمثیلات و تشبیهات و فنون ادبیات عرب و بیان پیام‌های متناسب با سطح درك مردم، قرآن را محدود و محصور در فرهنگ زمانه نزول و شخص پیامبر اكرم(ص) نساخته است بلكه خداوند برای ایجاد ارتباط و رعایت سطح خرد ورزی مخاطبان و تأمل و ژرف اندیشی آنان از كلمات و واژگانی در ابلاغ پیام‌های خود بهره جست كه بدون انفصال و جدایی از زمانه نزول، به زیباترین وجه ممكن جاودانگی و استقلال از سیاق عصر نزول حفظ شود. اما به آن معنا نیست كه پیامبر پیام‌های الهی را با الفاظ خود و مطابق با اندیشه خویش و متناسب با فرهنگ عرب ساخته باشد بلكه خداوند سبحان در آیات متعدد اشاره می‌كند كه حتی برخی از وقایع تاریخی را خبر ندارد، برخی از داستان‌های گذشتگان كه به نوع نادرست و خلاف واقع در میان مردمان شهرت داشت تصحیح شده و در برخی به صراحت از عدم آگاهی پیامبر(ص) و مردم آن زمان از پاره‌ای از داستانها خبر می‌دهد.

"تِلْكَ مِنْ أَنْبَاءِ الْغَیْبِ نُوحِیهَا إِلَیْكَ مَا كُنْتَ تَعْلَمُهَا أَنْتَ وَلا قَوْمُكَ مِنْ قَبْلِ هَذَا..."55

پس نزول قرآن به زبان عربی علاوه بر گستردگی معانی زیبای سخن در آن توجه داشتن به زبان قوم می‌باشد تا بیشترین تأثیر را در مخاطبان بگذارد. "وَمَا أَرْسَلْنَا مِنْ رَسُولٍ إِلا بِلِسَانِ قَوْمِهِ لِیُبَیِّنَ لَهُمْ..."56 و روایات ما نیز بر عدم محدود بودن قرآن در لباس زمان و مكان تاكید دارد و اگر بخشی از آداب و سنت‌های جاهلی در اسلام تائید یا تصحیح شد نه به خاطر عرفی بودن و محدود به فرهنگ زمانه بودن قرآن است بلكه تائیدی است بر اینكه این آداب، جزیی از شریعت آسمانی گذشته بوده كه بر انبیای گذشته نازل شده بود.

6. سبك نقل قول مستقیم در بیش از 60 سوره با فراوانی 314 مرتبه تكرار واژه "قل" خود گواهی دیگر بر وحیانی بودن ساختار قرآن كریم است. غیر از آنكه پیامبر اكرم(ص) توان تغییر در الفاظ قرآن را ندارد و موظف به بیان هر آنچه نازل می‌شود بدون كاستی یا فزونی در آن است، حتی مكلف است كه واژه "قل" را در بیان آیات ذكر نماید. چگونه می‌توان مدعی شد كه ساختار قرآن از پیامبر(ص) است در حالیكه حتی در یك آیه از آن پیامبر اكرم(ص) چنین ادعایی را ابراز نكرده است و چگونه می‌توان این ظلم را روا داشت در صورتی كه آن حضرت كمترین دخالت را در الفاظ نداشته است و حتی چگونه پیامبر"قل"‌هایی را در قرآن خطاب به خودش ساخته و پرداخته است در حالیكه خودش از آن خبر ندارد.

پاره‌ای از موارد كه سئوالی از حضرتش می‌شد و حضرت درخواست وحی می‌كرده تا پاسخ سئوال را بگیرد ولی وحی نمی‌آمد و یا انتظار وحی نداشته، اما وحی نازل می‌شده است و به همان الفاظ نازل شده كه گویای سخن خداست موظف به بیان آیات بوده است.به بیان زیبای ملای رومی :

تا كه" ما ینطق" محمد "عن هوی"

"ان هو الا" بوحی احتوی

زین سبب" قل" گفته دریا بود

گرچه نطق احمدی گویا بود

گر چه قرآن از لب پیغمبر است

هر كه گوید حق نگفت او كافر است

لوح محفوظ است او را پیشوا

از چه محفوظ است محفوظ از خطا

نی نجوم ست و نه رمل ست و نه خواب

وحی حق و الله اعلم بالصواب57

7. تفاوت آیات قرآن كریم با احادیث قدسی و نبوی در میان اندیشمندان و مفسّران و محدثّان در طول تاریخ در ادبیات، قدسیت و اعتبار احكام، تماس با آن‌ها و بالاخره در تحدّی و اعجاز در آنها خود گویای آن است كه اولا میان آیات قرآن كریم و احادیث قدسی و نبوی در صدور آن اختلاف وجود دارد كه صدور الفاظ و مفاهیم و معانی در آیات قرآن از خداوند بدون دخالت شخص نبی مكرّم اسلام(ص) است در حالی كه در احادیث قدسی معانی و مفاهیم از خداوند بر جان پیامبر القا می‌شود ولی آن نبی مكرّم، آن را به الفاظ خود بیان می‌دارد و آن الفاظ را نه معجزه می‌خواند و نه ادبیات آن را از خداوند می‌داند، ثانیاً منكر قرآن در نگاه دین باوران و عالمان دینی كافر به شمار می‌رود و احكام منكر ضروری دین بر او جاری می‌شود در حالی كه منكر احادیث قدسی چنین حكم و عنوانی را ندارد، ثالثاً مسّ قرآن بدون طهارت جایز نیست به خلاف حدیث قدسی، رابعاً دریافت آیات كیفیت خاصی دارد كه در آیات قرآن آمده است ـ كه در آغاز این نوشتار به آن اشاره شد ـ و روایات متعددی بر آن تاكید دارد ولی در ایصال حدیث قدسی به پیامبر كیفیت خاصی شرط نیست58

متن آیات و ادبیات حاكم بر آن و چینش كلمات و الفاظ در آن چنان با متن و الفاظ و ادبیات احادیث قدسی متفاوت است كه برصدور یكسان آنها نمی‌توان حكم داشت، غیر از اینكه حدیث نبوی شریف خود داستانی جداگانه دارد گرچه آن حضرت، سخنی جز حق نمی‌گوید و از فصاحت بالایی بهره مند است اما سبك و سیاق و فصاحت و بلاغت و بیان آیات با احادیث قدسی و احادیث نبوی قابل مقایسه نیست چه شود اینكه كسی مدعی شود گوینده و آفریننده همه این سخنان یك شخص می‌باشد!!

8. این سخن كه الفاظ قرآن از خداوند است و پیامبر(ص) بدون هیچ دخالتی آن را دریافت و ابلاغ می‌نماید و موضوعیت و مدخلیت قلب و ضمیر پیامبر در فرآیند وحی صفر است نه آن است كه پیامبر اكرم(ص) رسالت خویش را فرو نهد و در تبیین و تفسیر وحی نیز دخالتی نداشته باشد "... َأَنْزَلْنَا إِلَیْكَ الذِّكْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ مَا نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَكَّرُونَ"59 این خود رسالتی بزرگ است كه برای انسان‌هایی نا آگاه از بیكران كرانه دانش و قدرت و... الهی سخن گفته آید و تفسیر و تبیین الفاظ قرآن را برای امت خود برعهده گیرد و بنابر روایات متعدد در بین شیعه و سنّی به تفسیر آیات نازل شده بپردازد و در برابر عجز و ناتوانی بشر در آوردن چنان سخنانی مدعی نشود كه حتی در بیان الفاظ دخالتی دارد واصرار بر آن دارد كه تنها واسطه‌ای است كه هر آنچه بر وی فرستاده می‌شود را بی كم و زیادتی بیان می‌دارد. و آیا تفسیر آیات قرآن، بخشی از رسالت حضرتش نبوده است.

سخن آخر

نظریه محمد فرید وجدی و سیداحمدخان هندی صریحا به انكار الهی بودن مفاهیم و محتوای قرآن نمی‌پردازد بلكه متن قرآن را آمیزه‌ای از معارف الهی ـ بشری می‌انگارد چرا كه پیامبر(ص) اصل و روح پیام را از حقیقت هستی دریافت می‌كند اما محدود و محصور در فضای فرهنگی و اجتماعی و اندیشه‌ای جامعه خویش و این محدودیت بر نحوه دریافت پیام و بیان و ابلاغ آن تاثیر گذار است كه بر دو خاستگاه برای متن قرآن تاكید دارد خاستگاهی الهی و خاستگاهی بشری و حقیقت وحی امری الهی بشری می‌شود كه الفاظ آن از پیامبر(ص) و معارف و محتوای آن از خداوند است ـ اگر چه در نوشتارهای متعدد دكتر سروش فراتر از گفته‌های روشنفكران فوق الذّكر ادّعا شده است كه ایشان هم مفاهیم و هم الفاظ قرآن را از شخص پیامبر اكرم(ص) دانسته است و... ـ امّا این اندیشه‌ها، مخالف نصّ صریح قرآن كریم و روایات قطعیه است و نمی‌توان در سخن از ساختار قرآن به تأكیدات فراوان قرآن و روایات قطعیه توجه نداشت و تحت تأثیر باورهای الهیات مسیحی، درباره كتاب وحیانی قرآن حكم راند و چه نیازی احساس می‌شود و چه مشكل غیر قابل حلّی را با این ادّعا می‌توان گره گشایی كرد كه چنین بی پروا در تاویل آیات باید مخالف صریح آیات متعدد سخن گفت. قرآن بی تردید در الفاظ و معانی، وحیانی و نازل شده از جانب خداوند است و پیامبر گرامی اسلام(ص) هیچ دخالتی در الفاظ و عبارات و معانی آن نداشته است بلكه به حكم قرآن مفسّر و مبین و مبلّغ آن بوده است.

سوتیترها

وحی مسیحی میان عنصری بشری و الهی جمع می‌شود؛ یعنی الهام‌های الهی لباس بشری می‌پوشد تا مفهومش به مردم ابلاغ شود. به تعبیری دیگر فرق میان تلقّی مفهوم وحی در اسلام و مسیحیت این است كه تجسم مفهوم وحی از نظر مسلمانان در یك كتاب ـ قرآن ـ‌ و در نظر مسیحیان در یك فرد(=مسیح) است.

از روشنفكران ایرانی كه در ساختار وحیانی قرآن تردید روا داشته و آن را برآمده از الفاظ پیامبر و متأثر از زمانه نزول دانسته و حتی فراتر از آن وجود خطا را در آن ادعا كرده اند دكتر عبدالكریم سروش می‌باشد. مدعّای اصلی وی این است كه تمام معرفت‌های بشری و استنباط‌های انسانی از دین، تاریخی است و خطا پذیرند و قرآن نه تنها محصول شرایط تاریخی خاصّی است كه در بستر آن شكل گرفته بلكه برآمده از ذهن حضرت محمّد(ص) و تمام محدودیت‌های بشری او نیز هست.

رویكرد به وحی در الهیات مسیحی(نگرش الهیات جدید پروتستان)، از سنخ تجربه دینی است و همانگونه كه اشارت رفت وحی در این نگاه بر محور شخص مسیح تكیه دارد اما در اسلام و حتی یهود، وحی یك حقیقت كلامی است.

واژه‌هایی چون قرائت، تلاوت و ترتیل كه برای قرآن در قرآن به كار رفته است خود گویای این است كه آنچه خوانده می‌شود از دیگران است. همچنین سبك نقل قول مستقیم در بیش از 60 سوره با فراوانی 314 مرتبه تكرار واژه "قل" خود گواهی دیگر بر وحیانی بودن ساختار قرآن كریم است.

نظریه محمد فرید وجدی و سیداحمدخان هندی صریحا به انكار الهی بودن مفاهیم و محتوای قرآن نمی‌پردازد بلكه متن قرآن را آمیزه‌ای از معارف الهی ـ بشری می‌انگارد چرا كه پیامبر(ص) اصل و روح پیام را از حقیقت هستی دریافت می‌كند اما محدود و محصور در فضای فرهنگی و اجتماعی و اندیشه‌ای جامعه خویش و این محدودیت بر نحوه دریافت پیام و بیان و ابلاغ آن تاثیر گذار است.

پی‌نوشت:

*. عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی بابل و دانشجوی دکتری مرکز تربیت مدرس دانشگاه قم.

1. راغب اصفهانی، وحی.

2. مقاییس اللغۀ، واژه وحی.

3. مصطفوی، التحقیق، ج13 ص55.

4. وحی المحمدی، 66، به نقل از رامیار، تاریخ قرآن، 79.

5. مریم/11.

6. فصلت/12.

7. نحل/ 68.

8. انفال/12.

9. نجم/10.

10. شعرا/194-192.

11. انعام/121.

12. انعام/112.

13. قصص/7.

14. مائده/111.

15. رامیار، تاریخ قرآن، ص83.

16. شوری/51.

17. طباطبایی، المیزان، ج 18 ص 108.

18. معرفت، تاریخ قرآن، ص 10.

19. حجتی، تاریخ قرآن، ص 31.

20. زرقانی، مناهل العرفان ص51.

21. رامیار، تاریخ قرآن، ص84.

22. عقل و وحی در اسلام، آربری، ترجمه جوادی، ص 7 به نقل از رامیار، ص85.

23. طباطبایی، قرآن در اسلام، ص 64.

24. همان، ص 90.

25. طباطبایی، وحی یا شعور مرموز، ص 104.

26. فرید وجدی، محمد، دائرۀالمعارف القرآن العشرین، ج10 ص715.

27. هندی، سرسید احمد خان، ص31.

28. همان، ص35.

29. فلسفه علم کلام ص 298، به نقل از زبان قرآن، فراست‌خواه، 305.

30. مفهوم النص ص19.

31. دانشنامه قرآن، خرمشاهی، ج1، ص 136.

32. سروش، اینترنت، بهمن 86.

33. یوسف/2.

34. زمر/2و1

35. زخرف/4و3.

36. شوری/52.

37. شعراء/195-192.

38. معرفت، علم قرآنی، ص59.

39. توبه/6.

40. جوادی آملی، قرآن در قرآن، ص63.

41. اسراء/88.

42. بقره/23.

43. هود/13.

44. معرفت، التمهید ج4، این جلد درباره اعجاز است.

45. بنت الشاطی، اعجاز بیانی قرآن، ص27.

46. جهت مطالعه بیشتر به سخن اعجاز قرآن از البیان آیۀا... خویی مراجعه شود ص93-33.

47. ترجمه المیزان، ج1 ص95.

48. معرفت، علوم قرآنی، ص58.

49. علق/1.

50. اسراء/106.

51. نحل /98.

52. کهف/28.

53. بقره/252.

54. مصباح یزدی، قرآن شناسی ص30.

55. هود/49.

56. ابراهیم/4.

57. مولوی، مثنوی معنوی، دفتر چهارم 1853.

58. علم الحدیث و درایه الحدیث، بخش درایه الحدیث، ص 14.

59. نحل /44.

 

.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

این وبلاگ باهدف خدمت به جامعه فکری جوان درراستای پاسخ به سولات کلامی وفلسفی آنان طراحی شده که بیشترازبیش بااندیشه ناب وپویا وجاودانه قرآن واهل بیت آشنا شوند
صفحات جانبی
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :