تبلیغات
از چشمه سار قرآن و عترت

از چشمه سار قرآن و عترت

 

 

ماخذ شناسی زیارت عاشورا

زیارت بیعت است. پیوستن به دریاست. زیارت الگویابی، قهرمان‌جویی و آرمان خواهی است. زیارت مفاهیم زیبای ذهنی را در عینیت دیدن و ارتباط با امام و همدم او گردیدن است؛ یعنی همنشینی با صاحب ولایت مطلقه کلیه الهیه.

زیارت هجرت و تحوّل است: فرار از بدی‌ها و روی آوردن به خوبی‌ها، همچنین خود را به ایینه عرضه کردن و دیدن جمال خداوند است. بهترین نوع زیارت، زیارتی است که خود صاحبان ولایت مطلقه الهیه به ما تعلیم فرموده‌اند. زیارت عاشورا از این گونه زیارت‌هاست، کلام الله و سرود عرش است، آهنگ توحید دارد و مخصوص اهل تقوا است: ) اتّقوا الله و یعَلِّمُکُمُ الله( .

زیارت عاشورا یک حقیقت عرشی است؛ زیرا در هیچ جای آن، آدمی از خدا دنیا نمی‌خواهد. مراحل قرب الی الله در آن ترسیم شده و آخرین مرحله‌اش فناست. خطِّ مردانگی، آزادی معنوی و بی‌تعلّق زیستن در این دنیا، خط بندگی و عشق به خدا و خط ایثار و از جان گذشتن در سراسر این زیارت هویداست. کلاس مکتب حسینی مشتمل بر مضامین توحیدی، محبّت الهی، انقلاب و جهاد اسلامی، تولاّ و تبرّا است. حقیقت وارستگی را در زیارت عاشورا باید جستجو کرد؛ چون کسی که با این مناجات عارفانه انس دارد، هم زنجیر تعلقات را از خود می‌گسلاند و به یار خود می‌پیوندد، هم درس خداشناسی، محبّت، جهاد و معرفت اهل بیت: را در سایه‌سار آن می‌آموزد و به مدد این سلسله نور به نورالانوار و حقیقة الحقایق می‌رسد. پس برماست که همواره زیارت عاشورا را بخوانیم و در حفظ و قرائت خالصانه آن بکوشیم. امید است با تأمّل در این نوشتار کوتاه، در ازدیاد معرفت و توجّه بیشتر به جایگاه سندی و رجالی، ابعاد و عمق فرازها و همچنین محتوای متن عرشی و بلند آن، مفید و مؤثر افتد و بصیرت افزاید و عنایت ثارالله و آقای شهیدان عالم را نصیب گرداند، ان‌شاء الله.

سابقه نقل زیارت عاشورا

اصلی‌ترین و قدیم‌ترین متنی که زیارت عاشورا در آن وارد شده، کتاب کامل الزیارات است. مؤلف کتاب متن زیارت را با پنج واسطه از حضرت باقرالعلوم7 نقل کرده و سپس صاحب کتاب مصباح المجتهد به نقل این زیارت مبادرت ورزیده است. روایت مذکور دارای صدر و ذیل است. صدر روایت بر اساس نقل کامل الزیارات، توسط دو نفر به نام‌های «علقمة بن محمد حضرمی» و «مالک بن اعین جهنی» به معصوم می‌رسد. در هر دو طریق، صالح بن عقبة از آنان نقل کرده؛ منتها در یکی همراه سیف بن عمیره است و در دیگری به تنهایی. ذیل روایت در کتاب‌های یاد شده مشترک است: «صالح بن عقبة و سیف بن عمیرة از علقمة بن حضرمی از امام باقر(علیه السلام).

راویان و سلسله سند زیارت عاشورا

اگر مبنای مرحوم ایت الله خوئی را در مقدمه کتاب پر ارج معجم رجال الحدیث بپذیریم، سند این روایت جز در یک مورد، هیچ اشکال فنی نخواهد داشت. بر این مبنا تمام رجال سند توثیق شده‌اند و فقط محمد بن موسی بن عیسی الهمدانی است که نجاشی، ابن الغضائری، صدوق و دیگران، او را تضعیف کرده‌اند؛ گر چه به تعبیر ایت الله خوئی توثیق ابن قولویه و قولش در رجال کامل الزیارات، معارض آن تضعیف است و این تعارض در تضعیف و توثیق، به تساقط هر دو می‌انجامد و در نتیجه، محمد بن موسی، از نظر رجالی مجهول الحال می‌شود؛ اما اگر کسی مبنای توثیق مرحوم ایت الله خوئی را بپذیرد، جای دقت و توجه بیشتر را در سلسله سند می‌طلبد که حتی المقدور بدان می‌پردازیم:

1. حکیم بن داود بن حکیم: او در کتب رجالی ظاهراً توثیقی ندارد. صاحب تهذیب از او نقل حدیث کرده و اظهار داشته که با توثیق و تضعیفی همراه نیست. محدث نوری از او به عنوان یکی از مشایخ ابن قولویه یاد کرده است. همین که توثیق عام او با تضعیفی معارض نیست، در اعتبار وی کافی است.

2. محمد بن موسی الهمدانی: به مجهول الحال بودن وی در بیان علامه خوئی اشاره شد.

3. محمد بن خالد الطیالسی: به رغم اینکه برخی رجالی‌ها، او را از مجاهیل شمرده‌اند، ولی علامه نوری در مستدرک پس از ذکر مقدماتی می‌نویسد:

«و یظهر من جمیع ذلک انه من اجلاء الرواة و الثقاة الاثبات؛ وی از راویان گران‌قدر و از موثقان و اهل دقت در ثبت و ضبط احادیث است».

سپس اظهار تعجب از کسانی می‌کند که وی را از مجاهیل شمرده‌اند.

4. محمد بن اسماعیل بن بزیع: شیخ طوسی او را توثیق بلیغ فرموده است. ابن قولویه در کامل الزیارت حداقل 55 حدیث از طریق او نقل کرده است. افزون بر این، در کتب اربعه و سایر کتاب‌ها، حدود 230 روایت از طریق او نقل شده. همچنین در رجال نجاشی بیاناتی از حضرت امام رضا(علیه السلام) در مدح و ستایش محمد بن بزیع نقل شده که بیانگر وثاقت و جایگاه والای او است.

5. عقبة بن قیس کوفی: او پدر صالح از اصحاب امام صادق(علیه السلام) است. ظاهراً توثیق و تضعیفی ندارد و از مجاهیل محسوب می‌شود. عقبه هم صدر روایت را از حضرت امام باقر(علیه السلام) نقل کرده است.

در طریق دوم چنان که ذکر شد، نقل کننده از امام(علیه السلام)، مالک الجهنی است که مقصود همان مالک بن اعین الجهنی است. وی از اصحاب امام باقر(علیه السلام) و به تعبیر شیخ مفید ممدوح آن بزرگوار بوده است. در فراز اصلی روایت از اصل زیارت عاشورای معروف که ذیل روایت قبلی است، نام افراد زیر نیز آمده است:

6. صالح بن عقبة: در کامل الزیارت، واسطه 27 نقل حدیث است. علامه خوئی نیز در مورد او پس از ذکر مقدماتی نوشته: «... فالرجل من الثقات».

7. سیف بن عمیرة: علامه خوئی پس از مقدماتی، نقل شهید ثانی را در تضعیف او آورده و فرموده: «تضعیف ناموجهی است که منشأ آن، توهّم واقفی بودن سیف است و از نظر زمانی نمی‌تواند صحیح باشد. علاوه بر این، واقفی بودن وی، منافاتی با وثاقت ندارد.

8. علقمة بن محمد الحضرمی: وی از اصحاب حضرت امام باقر(علیه السلام) و ناقل متن اصلی زیارت عاشوراست. ظاهراً تنها روایت رسیده از او در کتب روایی‌ما، همین روایت زیارت عاشورا است و مدح و توثیق وی به ذکر و مدح برادرش در منابع روایی ما بر می‌گردد که اشاره است به برخورد علقمه و برادرش ابوبکر بن محمد الحضرمی از یک سو و جناب زید بن علی بن الحسین(علیه السلام) از سوی دیگر. همین برخورد را فی‌الجمله متضمن مدح او دانسته‌اند.

خلاصه، حاصل سخن این است که به فرض، مبنای مرحوم ایت الله خوئی و توثیقات عام ایشان را نپذیریم، روایتِ زیارت عاشورا ضعیف نیست و هیچ تضعیفی در هیچ کدام از رجال سند دیده نمی‌شود. گذشته از این، اقبال بزرگان و اولیای دین به این زیارت و تقید و التزام به خواندن آن و توصیه به مریدان و پیروان خود آشکارا جبران کننده تضعیف‌هاست. به عنوان نمونه، علامه طباطبائی، صاحب تفسیر المیزان، در تمام ماه محرم و صفر، به زیارت عاشورا و توسل به امام حسین(علیه السلام) مقید بود و از نسخه استاد خود، مرحوم ایت الله سید علی قاضی استفاده می‌کرده که کلمه «بک» در «اکرمنی بک» را حذف می‌کرده و به جای «امام هدی»، «امام مهدی» می‌فرموده است. مرحوم شهید قدوسی هم که ناقل این فراز است، خود به زیارت عاشورا مقید بوده.

امام خمینی، بنیان‌گذار نظام اسلامی ایران، در دهه اول محرم، هر روز زیارت عاشورای معروف را با صد مرتبه سلام و صد مرتبه لعن می‌خواندند.

گذری بر کتاب‌شناسی زیارت عاشورا

عنایت عالمان به زیارت عاشورا موجب شد که ده‌ها شرح عربی و فارسی و ترجمه بر آن نگاشته شود یا درباره سند و آداب خواندن آن پژوهش‌هایی انجام گیرد. در ادامه این مقاله به معرفی برخی از آنها پرداخته می‌شود.

کتب چاپ عربی

1. رسالة فی زیارة العاشوراء و کیفیتها: سید محمد باقر اصفهانی، معروف به حجة الاسلام شفتی(1160 ـ 1240ق).

2. رساله فی کیفیة زیارة العاشوراء: ملا محمد بن محمد اشرفی مازندرانی (م1315ق).

3. شرح زیارة عاشورا: میرزا ابوالمعالی کلباسی اصفهانی (م1315ق). این کتاب، شرح بعضی از جملات زیارت عاشورا و احکام حرم امام حسین(علیه السلام) و حدود حایر و احکام تربت حسینی است.

4. زیارة عاشورا و آثارها العجیبة: سید علی موحد ابطحی اصفهانی، بیروت، مؤسسة الغدیر، (1420ق/1999م)، 65صفحه، قطع وزیری.

5. ذخیره العباد لیوم المعاد: ناشناخته. شیخ نصرالله شبستری می‌نویسد: «این کتاب قطعاً به چاپ رسیده است».

6. شرح رسالة تایعت فی زیارة عاشورا: سید محمد باقر حسینی استرآبادی معروف به میرداماد (م1041ق).

7. اللؤلؤالنضید فی شرح زیارة مولینا أبی عبدالله الشهید: حاج شیخ نصر الله شبستری تبریزی. قم، انتشارات امام مهدی، چاپ دوم، 1365ش، 258 صفحه، قطع جیبی.

پی‌نوشت‌ها

  1. فرهنگ معین، ماده براعت، ج1، ص693: الفاظی چند در ابتدای خطبه کتاب و مطلع قصیده که خواننده با خواندن آنها از مقصد و مراد نویسنده و گوینده آگاه گردد
  2. بقره/282
  3. کامل الزیارات، تحقیق جواد قیومی، ص20
  4. همان، ص325، باب 71، حدیث9
  5. مصباح المجتهد، ص713
  6. معجم رجال الحدیث، ج17، 283 و 288
  7. همان، ج2، ص186
  8. مستدرک الوسائل، ج3، ص796، فایده دهم
  9. همان، ص842
  10. رجال طوسی، ص3867، فی اصحاب الرضا7
  11. رجال نجاشی، ص233
  12. معجم رجال الحدیث، ج11، ص156
  13. همان، ج14، ص158، به نقل از ارشاد شیخ مفید
  14. کامل الزیارات، ص577
  15. معجم رجال الحدیث، ج79، ص79
  16. همان، ج8، ص366
  17. برای مطالعه تفصیلی این موضوع رک: معجم رجال الحدیث، ج11، ص186ـ187
  18. رک: مقاله «جرعه‌ای از زلال زیارت عاشورا»، حسین مقیسه، مجموعه مقالات همایش امام حسین7، ج10، ص542ـ543
  19. سیمای فرزانگان، ص188، به نقل از یادنامه شهید قدوسی
  20. این رساله در شفاء الصدور، ج1، ص73 به چاپ رسیده است (رک: الذریعه، آقا بزرگ تهرانی، ج12، ص)79
  21. این رساله، در انتهای کتاب شعائر الاسلام من الحلال و الحرام به چاپ رسیده است (رک: شفاء الصدور، ج2، ص430)
  22. الذریعة، ج13، ص308
  23. ترجمه این کتاب به نام «زیارت عاشورا و آثار شگفت آن» در قم به زیور طبع آراسته شده است، با این مشخصات: قم، انتشارات امیر، چ اول، 1370ش
  24. اللؤلؤ النضید، ص38؛ الذریعة ج10، ص16
  25. این رساله در شرح کلمه«تابعت» در زیارت عاشورا و اثبات صحیح بودن «تایعت» است
  26. این نوشتار درکتاب شفاء الصدور، ج2، ص339، با نقدی بر آن ذکر شده است
  27. رک: مجله علوم حدیث، ش23، بهار 1381ش، ص166ـ167
  28. مؤلف این کتاب، پس از آن، شرح مفصل زیارت را به نام صداق الحور نگاشته است (رک: مجله علوم حدیث، ش23، ص174)
  29. رک: مجله پیام حوزه، ش31، ص108
  30. این کتاب اهدایی مقام معظم رهبری (مدظلّه العالی) به کتابخانه آستان قدس رضوی است (فهرست کتابخانه آستان قدس رضوی، ص286؛ مکارم الآثار، ج6، ص2231)
  31. الذریعة، ج12، ص80
  32. همان، ج5، ص158؛ فهرست کتابخانه ایت الله مرعشی نجفی (ره)، ج8، ص314ـ315
  33. الذریعه، ج12، ص79
  34. المسلسلات فی الاجازات، ج2، ص263
  35. معجم اعلام الشیعة، ج1، ص343
  36. فهرست کتابخانه مرعشی، ج12، ص143
  37. این کتاب، شرح مفصلی است که به موضوعات ادبی، تاریخی و اعتقادی بحث می‌پردازد و در آغاز هم مقدمه‌ای درباره فضیلت زیارت امام حسین7 و معنای عاشورا آورده مؤلف در اوایل ماه رمضان 1303ق به تالیف آن پرداخته و روز سوم ذی العقده همان سال از آن فراغت جسته است
  38. فهرست کتابخانه مرعشی، ج1، ص393؛ مجله علوم حدیث، ش23، ص176
  39. اللؤلؤ النضید، ص38
  40. الذریعة، ج13، ص307
  41. فهرست کتابخانه غرب، ص452
  42. همان، ص441
  43. الذریعة، ج13، ص307
  44. تراجم الرجال، ج3، ص326
  45. فهرست کتابخانه مجلس، ج12، ص83ـ84
  46. نشریه نسخه‌های خطی، ج11، ص713
  47. الذریعة، ج15، ص39
  48. نسبت تألیف کتاب به میرزا هدایة الله احتمالی است
  49. الذریعة، ج15، ص132؛ مجله علوم حدیث، ش23، ص177ـ178
  50. این نوشتار در مجموعه مقالات ایشان به نام سیمای فرزانگان (ج2، ص495ـ506) مندرج است
  51. مجله علوم حدیث، ش23، ص168
  52. در ابتدای این کتاب از سند، ثواب، ویژگی‌ها، آثار و داستان‌هایی درباره زیارت عاشورا سخن گفته شده است
  53. این رساله در 350 صفحه به همراه رساله فضایل اهل بیت:و ثواب زیارت سید الشهدا7 و رساله‌ای درباره امام‌زادگان معتبر و رجال مدفون در کاشان (200صفحه) به چاپ رسیده است
  54. در این رساله از زیارت امام حسین7 و آثار آن، ایام زیارتی، زیارت عاشورا و ثواب آن، مداومت بر آن و آثار شگفت آن و ده داستان، اسناد و منابع زیارت عاشورا، چند نکته درباره عاشورا و آداب زیارت عاشورا بحث شده است
  55. الذریعة، ج13، ص308؛ گنجینه دانشمندان، ج6، ص125
  56. شایان ذکر اینکه در لابه لای صفحات این کتاب، نمونه‌هایی از خطوط زیبای نسخ، ثلث و نستعلیق از اساتید بزرگ خط مانند ایت الله سید مرتضی نجومی، استاد سید حسین میرخانی، استاد غلامحسین امیرخانی، درباره امام حسین7 نیز درج شده است
  57. رک: الذریعة ج24، ص371؛ فهرست کتاب‌های چاپی فارسی، ج5، ص5335
  58. رک: مجله علوم حدیث، ش23، ص170ـ173
  59. فهرست کتابخانه وزیری، ج3، ص955
  60. فهرست کتابخانه گلپایگانی، ج3، ص197
  61. علامه مجلسی درباره آن می‌نویسد: «این شرح را دیدم، بیشتر به بیان تراکیب الفاظ و ادبیات آن پرداخته و فایده بسیار بر آن متصور نیست» (رک: الذریعة، ج2، ص313)
  62. فهرست الفبایی کتابخانه آستان قدس رضوی، ص341؛ الذریعه، ج13، ص308
  63. نقباء البشر، ج4، ص990؛ گنجینه دانشمندان، ج4، ص426
  64. الذریعة، ج12، ص79؛ نشریه نسخه‌های خطی، ج7، ص518

فهرست کتابخانه مرعشی، ج11، ص100

.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

این وبلاگ باهدف خدمت به جامعه فکری جوان درراستای پاسخ به سولات کلامی وفلسفی آنان طراحی شده که بیشترازبیش بااندیشه ناب وپویا وجاودانه قرآن واهل بیت آشنا شوند
صفحات جانبی
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :