تبلیغات
از چشمه سار قرآن و عترت

از چشمه سار قرآن و عترت

امامت درتفکر اندیشمندان تشیع

امام علی(ع) در خطبة سوم نهج‌البلاغه هنگامی كه مردم برای بیعت با او به عنوان خلیفه پیامبر(ص) اجتماع كرده بودند، فرمود: «اگر حضور شما جمعیت انبوه نبود كه با آن حجت بر من تمام شده و در نپذیرفتن مقام خلافت عذری ندارم و نیز اگر خداوند از عالمان پیمان نگرفته بود كه بر ستمگری ظالمان و پایمال شدن حقّ مظلومان، سكوت نكنند، مسئولیت خلافت و امامت را نمی‌پذیرفتم».

 

امامت، یكی از آموزه‌های مهمّ اسلامی است كه از دیرزمان، مورد اهتمام و بحث و تحقیق مذاهب و متفكران اسلامی بوده است، در این میان، شیعة امامیه برای امامت، اهداف، رسالت‌ها و شاخص‌هایی را تعریف كرده است كه به سبب آنها، امامت در تفكر شیعی از جایگاه و اهمیت ویژه‌ای برخوردار شده است و اگر دیگر مذاهب اسلامی، امامت را از واجبات فقهی می‌دانند، شیعه آن را از اصول اعتقادی می‌شمارد. اجرای احكام و حدود اسلامی، برقراری امنیت و گسترش عدالت و دفاع از كیان اسلام و مسلمین، از مهم‌ترین اهداف امامت و مسئولیت‌های امام است كه شیعه و اهل سنت بر آنها توافق دارند، امّا شیعه، علاوه بر امور یاد شده، «تبیین معارف و احكام اسلامی» و صیانت فكری و معنوی اصول و فروع اسلامی را نیز از اهداف امامت و رسالت‌های امام می‌شمارد و بلكه آن را مهم‌ترین فلسفة امامت می‌داند. بدیهی است كه تحقق این آرمان به صورت مطلوب، بدون برخورداری امام از «علم كامل» نسبت به معارف و احكام اسلامی و «عصمت علمی و عملی» او امكان‌پذیر نخواهد بود. از سوی دیگر، عصمت و علم كامل به شریعت، از صفات درونی است و تشخیص آن برای افراد، از طریق متعارف ممكن نیست؛ بدین جهت راه تعیین امام، منحصر در «نصّ شرعی» است و نصّ شرعی نیز متفرّع بر «نصب الهی» می‌باشد.


بر این اساس، مهم‌ترین شاخصه‌های امامت در تفكر شیعی عبارتند از: علم كامل به احكام و معارف اسلامی، عصمت علمی و عملی، نصب الهی و نصّ شرعی. برتری داشتن امام بر افراد مشمول امامت او نیز از دیگر شاخص‌های مهم امامت است كه برخی از متكلمان غیرشیعی نیز در حدّ شرط كمال یا شرط لزوم، به صورت مقید پذیرفته‌اند.


در سالیان اخیر برخی از نویسندگان كه پیداست مطالعات چندانی دراین‌باره نداشته‌اند، مدعی شدند كه مفهوم امامت، در جهان تشیع دچار استحاله گردیده و در صفات امام و شاخص‌های امامت، تحول رخ داده است. بدین صورت كه در قرن اول و دوم، امام با اوصافی غیر از آنچه در قرن‌های سوم و چهارم و پس از آن شهرت و رسمیت یافته است، معرفی شد. آنچه در آن دوران مطرح بود، عمل به قرآن، حق‌مداری، عدالت، تهذیب‌نفس، اقامة دین، عقل درایتی در مقابل عقل روایتی و افضلیت علمی بود و از نصب الهی و نصّ شرعی، عصمت و علم غیب، به عنوان اوصاف امام و شاخص‌های امامت سخنی به میان نیامده بود. این اوصاف چهارگانه، توسط متكلمان شیعه در قرن‌های سوم و چهارم مطرح شده، به تدریج در شمار شاخص‌های رسمی امامت شیعی قرار گرفته و جزء بدیهیات و مسلّمات مذهب شده است.


برای اثبات این مدعا به سه روایت استناد شده است؛ یكی سخن امام علی(ع) در خطبة سوم نهج‌البلاغه است كه هنگامی كه مردم برای بیعت با او به عنوان خلیفه پیامبر(ص) اجتماع كرده بودند، فرمود: «اگر حضور شما جمعیت انبوه نبود كه با آن حجت بر من تمام شده و در نپذیرفتن مقام خلافت عذری ندارم و نیز اگر خداوند از عالمان پیمان نگرفته بود كه بر ستمگری ظالمان و پایمال شدن حقّ مظلومان، سكوت نكنند، مسئولیت خلافت و امامت را نمی‌پذیرفتم».


آنچه در این سخن امام علی(ع) در ارتباط با امامت مطرح شده، دو چیز است: نداشتن عذر سكوت و قعود با وجود یاوران بسیار و مسئولیت عالمان دین در دفاع از حقوق مظلومان و محرومان و مبارزه با ستمگران. نكتة مهم این است كه امیرالمؤمنین(ع) در این سخن، خود را به عنوان عالم دین معرفی می‌كند، نه فردی معصوم و منصوب از جانب خداوند.


دلیل دوم، سخن امام حسین(ع) است كه در معرفی امام فرموده است: «و امام، مجری عدالت و پیرو حق است و نفس خویش را برای خدا به بند كشیده است».


در این سخن امام حسین(ع) نیز از اوصاف چهارگانة متكلمان در مورد امامت، ذكری به میان نیامده است.
دلیل سوم، سخنی است كه هم از امام علی(ع) روایت شده و هم از امام حسین(ع)؛ در آن كلام، فلسفة امامت و حكومت بیان شده است كه عبارت است از: «اصلاح امور مردم، دفاع از مظلومان و تأمین امنیت آنان در برابر ظالمان، آشكار نمودن معالم (نشانه‌های) دین و اقامة حدود شرعی»: «لنری المعالم من دینك، و نُظهر الإصلاح فی بلادك، فیأمن المظلومون من عبادك، و تُقام المعطّلة من حدودك».


بر اساس این‌گونه سخنان در بیان اوصاف امام و شاخص‌های امامت از اهل بیت(ع)، شیعیان آن دوران نیز از ویژگی‌های امام و شاخص‌های امامت تلقی‌ای جز مطالب مزبور نداشتند و امام را با اوصاف و شاخص‌های چهارگانة كلامی (نصب الهی، نصّ شرعی، عصمت و علم غیب) نمی‌شناختند.


این دو تلقی از امامت، پی‌آمد مهمّ دیگری نیز در زمینة اسوه بودن امام دارد، زیرا بنابر تلقی اول كه اوصاف امام جنبة بشری و عادی دارند، اسوه بودن امام برای مردم كاملاً ممكن است، زیرا اسوه بودن، منوط به هم‌سنخی و مشابهت میان امام و مأموم است و اینكه مأموم بتواند خود را به رتبة امام برساند. اوصافی در سخنان یاد شده از امام علی و امام حسین(ع) برای امام بیان شده است، همگی قابل تعمیم‌اند و دیگران هم می‌توانند به آنها دست یازند، ولی اوصافی كه متكلمان برای امام بیان كرده‌اند، جنبة فرابشری و قدسی دارد و دست یافتن به آن برای دیگران ممكن نیست؛ در این صورت چگونه می‌توانند امام را اسوة زندگی خود قرار داده، به او اقتدا كنند و امام گونه شوند؟

 

 

ارزیابی و نقد


1. متكلمان امامیه كه در این بحث، مورد نظر می‌باشند، آن دسته از متكلمانی‌اند كه آثار و آرای كلامی آنان، به عنوان عقاید رسمی شیعة امامیه به شمار می‌رود. شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی، ابوالصلاح حلبی، محقق طوسی، ابن میثم بحرانی، سدید الدین حمصی، علامه حلی و فاضل مقداد، از برجسته‌ترین متكلمان امامیه در قرن‌های چهارم تا نهم هجری بوده‌اند، آن چنان‌كه آثار و آرای آنان، همواره مورد توجه و استناد شیعیان امامیه بوده است.


اگر چه هیچ یك از آنان از مقام عصمت برخوردار نبوده و مجال نقد و نظر در آرای كلامی آنان وجود دارد و چه بسا، پاره‌ای از دیدگاه‌های آنان نیز مورد نقد پسینیان قرار گرفته است، اما در مجموع، نمایندگان و سخن‌گویان رسمی كلام شیعه امامیه به شمار می‌روند. هیچ‌یك از این متكلمان، علم غیب را به عنوان یكی از اوصاف لازم امام و شاخص‌های ضروری امامت به شمار نیاورده‌اند، بلكه آشكارا، آن را رد كرده‌اند. شیخ مفید گفته است: «امامان اهل بیت(ع) از ضمایر برخی افراد آگاه بودند و حوادث را قبل از وقوع آنها می‌دانستند، ولی این مطلب، از صفات لازم و شرایط امامت آنان نیست، در حالی كه خداوند آنان را مورد اكرام ویژه خود قرار داده و چنین معرفت‌هایی را به آنان عطا كرده است تا موجب لطف در اطاعت از آنها و موجب تأیید امامت‌شان باشد. با این حال، نباید آنان را «عالم غیب» نامید، زیرا این نام، مخصوص خداوند است كه بالذات آگاه به اشیاء عالم است».1


آنچه در متون كلامی شیعه در باب علم امام، مورد تأكید واقع شده، این است كه امام، باید نسبت به معارف و احكام شریعت، علم كامل و بالفعل داشته باشد و نیز باید به مصالح و مفاسد امور مردم و اصول و موازین مدیریت سیاسی، آگاهی كافی داشته باشد. این متكلمان، نه تنها آگاهی امام از حقایق غیبی (جز معارف و احكام شریعت) را از صفات لازم امام ندانسته‌اند، بلكه آگاهی امام از زبان‌های فنون و حرفه‌های مختلف را نیز از شرایط لازم امامت نشناخته‌اند.2 البته سخن در شرط بودن این آگاهی‌ها در امامت است، نه آگاه بودن امام از آنها.


اصولاً عده‌ای از متكلمان، صفت عصمت را بی‌نیاز كننده از مطرح نمودن علم، به عنوان یكی از اوصاف امام دانسته و آن را در شمار صفات امام و شرایط امامت بیان نكرده‌اند.3


اینجاست كه باید از ایشان خواست تا دلیل خود را مبنی بر اینكه متكلمان امامیه، علم غیب را یكی از اوصاف امام دانسته‌اند، بیان كند.

2. اعتقاد شیعه به نصّ الهی و نصّ شرعی در باب امامت، از ابتكارات متكلمان امامیه در قرن‌های سوم و چهارم نبوده، بلكه از نخستین روزهایی كه مسئلة امامت، مورد اختلاف مسلمانان قرار گرفت، مورد توجه و تأكید امامان اهل بیت(ع) و شیعیان آنان بوده است. یكی از روشن‌ترین دلایل تاریخی این مطلب، احتجاج دوازده نفر از بزرگان مهاجرین انصار با ابوبكر است كه همراه مشورت با امیرالمؤمنین(ع) و توصیة ایشان در مسجدالنبی و در حضور شماری از مسلمانان انجام گرفت.


آنان در احتجاج خود، بیش از هر چیز بر منصوب بودن امیرالمؤمنین(ع) به مقام امامت توسط پیامبر گرامی(ص) تأكید ورزیده‌اند.4 حدیث غدیر و حدیث منزلت، از مهم‌ترین نصوص امامت علی(ع) است كه آن حضرت و دیگر امامان اهل بیت(ع) و نیز شیعیان، در قرن‌های اول و دوم و قرون ما بعد، به آن استناد كرده‌اند. امیرالمؤمنین(ع) در شورای شش نفره كه توسط خلیفه دوم برای انتخاب خلیفة پس از او تعیین شده بود، با استناد به حدیث غدیر و منزلت و دلایل دیگر، بر اینكه امامت، حق او است، احتجاج كرده‌اند.5 حضرت زهرا(س)، امام حسن(ع)، امام حسین(ع)، عبدالله بن جعفر، عمار بن یاسر، اصبغ بن نباته و دیگران نیز به حدیث غدیر بر امامت علی(ع) احتجاج كرد.6 مناظرة هشام بن حكم با عمروبن عبید معتزلی در این باره كه امام باید منصوب از جانب خداوند باشد، مشهور است. هشام تصریح كرده است كه او، اساس این مناظره را از امام صادق(ع) آموخته است.


امام رضا(ع) با استناد به اینكه امام، باید از صفات والایی چون عصمت و علم كامل به احكام شریعت برخوردار باشد و شناخت این صفات از توان مردم بیرون است، بر لزوم تعیین امام از جانب خداوند و معرفی او توسط پیامبر استدلال كرده است. امام عصر(عج) نیز با استناد به اینكه غرض از تعیین امام، این است كه فردی مصلح كه امكان و احتمال تبهكاری در او راه نداشته باشد، به امامت برگزیده شود و گزینش چنین فردی از توان مردم بیرون است، بر نظریة انتخاب در امامت، خط بطلان كشیده است.7

3. در احادیث بسیاری كه از امامان اهل بیت(ع) روایت شده، ضرورت وجود امام و پیشوای معصوم در میان امت اسلامی مورد تأكید قرار گرفته است. اگر چه در بیشتر این روایات، واژة عصمت به كار نرفته، ولی مفاد و مضمون آن بیان شده است، همان‌گونه كه دربارة نبوت نیز با اینكه عصمت نبی، فی‌الجمله از مسائل مورد اتفاق مذاهب اسلامی است و آنان بر این مطلب به آیات قرآن استناد می‌كنند، ولی اصطلاح آن در قرآن نیامده است؛ چنان‌كه در سنت نیز رایج نبوده است. بنابراین، آنچه در بحث عصمت پیامبر و امام مطرح می‌باشد، حقیقت آن است نه مفهوم و اصطلاح آن و این مضمون متضافر و بلكه متواتر است كه زمین هیچ‌گاه از فردی از خاندان پیامبر(ص) كه عالم به احكام دین باشد، تا از تحریف‌های جاهلان یا معاندان، جلوگیری كند و حق را از باطل بازشناساند، خالی نخواهد شد.8


امیرالمؤمنین(ع) در «نهج‌البلاغه»، در موارد گوناگون بر امامت و مرجعیت علمی اهل بیت(ع)، به دلیل اینكه حق را به خوبی می‌شناسند، و گمراهی و انحراف در آنان راه ندارد و پیروی از آنان رستگاری و نجات است، تأكید كرده است.9 امام رضا(ع)، آشكارا معصوم بودن امام را یادآور شده و تأكید نموده است كه پیامبران و امامان، مصداق آیة: «أفمن یهدی الی الحقّ أحقّ أن یتّبع امّن لایهدّی إلّا أن یُهدی فمالكم كیف تحكمون؛10 پس آیا كسی كه به سوی حق رهبری می‌كند سزاوارتر است مورد پیروی قرار گیرد، یا كسی كه راه نمی‌یابد مگر آنكه هدایت شود؟» می‌باشند. این آیه، یكی از دلایل افضلیت و عصمت امام می‌باشد. امام(ع) فرموده است، خداوند بدان جهت پیامبران و امامان را به ویژگی عصمت آراسته است تا حجت او بر مردم باشند. آن حضرت، با استناد به آیة «لاینال عهدی الظالمین؛11 پیمان من به بیدادگران نمی‌رسد».


بر لزوم معصوم بودن امام و نفی شایستگی غیرمعصوم در عهده‌دار شدن مقام امامت، استدلال كرده است.12


یكی از آیاتی كه متكلمان بر عصمت امام بر آن استدلال كرده‌اند، آیة «أطیعوا الله و أطیعوا الرّسول و أولی‌الأمر منكم؛13 ای كسانی كه ایمان آورده‌اید، خدا را اطاعت كنید و پیامبر و اولیای امر خود را [نیز] اطاعت كنید»، است. در روایات اهل بیت(ع) «اولی الامر» به امیرالمؤمنین(ع) و امامان از نسل او تفسیر شده است.14 با توجه به دلایل و شواهد یاد شده، چگونه می‌توان گفت، عصمت به عنوان یكی از صفات امام در قرن‌های اول و دوم مطرح و شناخته شده نبوده و در قرن سوم و چهارم توسط متكلمان شیعه مطرح شده است؟!

4. آشكار ساختن نشانه‌های دین، اصلاح معیشت و معنویت مردم، دفاع از مظلومان و برقراری امنیت و گسترش عدالت كه در سخنان امیرالمؤمنین(ع) و امام حسین(ع) و دیگر امامان معصوم(ع)، به عنوان اهداف امامت و رسالت‌های امام بیان شده است، اولاً: نافی اهداف دیگری، چون تبیین معارف و احكام اسلام و بازشناساندن حق از باطل نمی‌باشد؛ چنان‌كه این مطالب، در دیگر سخنان آنان بیان شده است و ثانیاً: متكلمان شیعه نیز از این اهداف و وظایف غافل نبوده‌اند، ولی از آنجا كه این مطالب، مورد اتفاق شیعه و اهل سنت بوده است، آنان بر آنچه از مختصات تفكر شیعی به شمار می‌رود، تأكید بیشتری داشته‌اند.12

5. آنچه از كلام امام علی(ع) در خطبة شقشقیه كه فرمود: «و اگر ... خدا علما را نفرموده بود تا ستمكار شكمباره را برنتابند و بر یاری گرسنگان ستمدیده بشتابند...»، به دست می‌آید، این است كه امام(ع)، یكی از عالمان اسلامی است و اینكه، همة عالمان اسلامی در برابر مظلومان مسئولیت دارند، ولی بر اینكه علم امام(ع). از نظر كمیت و كیفیت با علم دیگران همانند است و علم او به معارف و احكام اسلامی، جنبه عادی دارد و او از علم لدنّی و نیز از علم به حقایق غیبی برخوردار نیست، دلالت ندارد. سخنان امام(ع) در موارد دیگر، خلاف این مطلب را می‌رساند؛ چنان‌كه در خطبه قاصعه آمده است كه پیامبر(ص) به امیرالمؤمنین(ع) فرمود: «تو آنچه را من می‌بینم، می‌بینی و آنچه را من می‌شنوم، می‌شنوی، ولی تو پیامبر نیستی».16
مضافاً دو كاربرد خاص و عام دارد؛ كاربرد خاص آن، به امامان اهل بیت(ع) اختصاص دارد و كاربرد عام آن، دیگر عالمان اسلامی را هم شامل می‌شود.

6. از اینكه در سخن امام حسین(ع) در بیان اوصاف امام، از نصب الهی، نصّ شرعی و عصمت به عنوان صفات امام(ع) یاد نشده است، استفاده نمی‌شود كه آن حضرت، این اوصاف را برای امام لازم نمی‌دانسته است، زیرا امام(ع) در مقام بیان همة صفات امام نبوده است. امام حسین(ع) آن سخن را در شرایطی ایراد كرده است كه اكثریت مردم، انتخاب و بیعت را به عنوان راه تعیین امام پذیرفته بودند، و امام(ع) كه در مقام خطابه یا جدال احسن بود، می‌بایست دربارة امامت، مطالبی را بیان كند كه مورد قبول همگان باشد و حجت را بر آنان تمام كند. چنان‌كه امیرالمؤمنین(ع) نیز در احتجاج با معاویه و پیروان او، به همین شیوه احتجاج كرده است.

7. یكی از نویسندگان دربارة اسوه بودن امام برای مردم گفته است: «اسوه بودن زمانی است كه سنخیت و تشابهی بین امام و مأموم ممكن باشد. این مشابهت، در امكان رسیدن به مرتبة امام برای مأمومین است. وقتی این صفات در آنها به حدی باشد كه متكلمین فرموده‌اند، دیگر، اسوه بودن از آن وجودهای محترم برمی‌خیزد».17 در اینكه سنخیت و مشابهت میان امام و مأموم، نقش تعیین‌كننده‌ای در تحقق اهداف امامت و تربیت افراد دارد، سخنی نیست؛ بدین جهت است كه خداوند، پیامبران را از جنس بشر برگزیده است، نه از جنس فرشته: «ولو جعلناه ملكاً لجعلناه بشراً»؛18 و اگر او (پیامبر) را فرشته‌ای قرار می‌دادیم حتماً وی را [به صورت] مردی در می‌آوردیم». ولی این مطلب كه الگوپذیری، آنگاه امكان دارد كه مأموم بتواند در مرتبه وجودی امام قرار گیرد، هیچ‌گونه دلیل عقلی، تجربی یا وحیانی ندارد و ادعایی بیش نیست، بلكه دلایل قطعی، آن را مردود می‌سازد.


امیرالمؤمنین(ع) آشكارا یادآور شده است كه او، از شیعیان نخواسته است تا در صفات كمال، هم پایة او باشند، زیرا آنان، توانایی آن را ندارند؛ «بدانید كه شما توان آن را ندارید» آنچه امام(ع) از پیروان خود خواسته و در توان آنهاست، برگزیدن راه پرهیزكاری، پاكدامنی، مجاهدت و سداد است؛ «ولی به وسیلة ورع، كوشش در راه تقوی، پاك‌دامنی و استقامت و پایداری، مرا یاری كنید». 19


وقتی امام سجاد(ع) كه از سرآمدان بشر در عبادت و زهد است، دربارة امیرالمؤمنین(ع) می‌فرماید: «چه كسی توانایی آن را دارد كه چون علی(ع) عبادت كند»!20 چگونه می‌توان از دیگران انتظار داشت كه خود را به رتبة كمال آن حضرت برسانند؟


امام حسین(ع) كه فرموده است: «در روش و نگرش من برای شما، اسوه است»، در جای دیگر، خود را به عنوان یكی از خاندان نبوت معرفی كرده است؛ كسانی كه خداوند، جهان را به خاطر آنان (یا به واسطه آنان) آفریده و به واسطة یا به خاطر آنان نیز پایان خواهد داد؛ «بنا فتح‌الله و بنا یختم»؛ آیا این ویژگی كه امام(ع) آن را در احتجاج با حاكم مدینه و مروان بن حكم كه از او می‌خواستند بایزید، به عنوان خلیفة پیامبر و پیشوای مسلمانان بیعت كنند، فرموده است، از اوصاف عادی بشری است و دسترسی به آن برای دیگران امكان‌پذیر است؟


امیرالمؤمنین(ع) آشكارا فرموده است كه هیچ‌یك از افراد امت اسلامی را نمی‌توان با اهل بیت پیامبر(ص) مقایسه كرد؛ «لا یقاس بآل محمّد(ص) من هذه الامّة أحدٌ». اگر امكان دسترسی مأموم به مرتبة وجودی امام، شرط امكان اسوه بودن امام برای مردم باشد، این مطلب در باب اسوه بودن پیامبر نیز شرط خواهد بود؛ در آن صورت، باید افراد بتوانند خود را به مرتبة وجودی پیامبر برسانند و گیرنده و حامل وحی و شریعت شوند. در نادرستی این مطلب تردیدی نیست و نادرستی لازم، دلیل منطقی بر نادرستی ملزوم است و این سخن كه اسوه بودن پیامبر، در جنبة بشری اوست «أنا بشرٌ مثلكم» نه در جنبة دریافت وحی و شریعت، كه نمی‌توان چون او شد، اشكال پیشین را برطرف نمی‌سازد، زیرا حاصل سخن مذكور این است كه با اینكه افراد نمی‌توانند از خصلت فوق بشری او الگوبرداری كنند و به آن نایل شوند؛ در این صورت، داشتن صفات فوق بشری در پیامبر، مانع از اسوه بودن در جنبة بشری نیست. این سخن را در مورد امام نیز می‌توان گفت. بنابراین، بر متكلمان امامیه در اثبات صفاتی فوق بشری، چون عصمت و علم لدنی برای امام، اشكالی وارد نخواهد بود.


پی‌نوشت‌ها:

٭ برگرفته از: افق حوزه، ش 103.
1. بحارالأنوار، ج 25، ص 104.
2. ر.ك: الذخیرة فی علم الكلام، ص 429؛ الاقتصاد الهادی الی طریق الرشاد، ص 310؛ تلخیص المحصل، ص 430؛ قواعد المرام فی علم الكلام، ص 179؛ المنقذ من التقلید، ج 2، صص 290 ـ 295، الشافی فی الامامة، ج 1، صص 163 ـ 165.
3. ر.ك: كشف المراد، ارشاد الطالبین، اللوامع الإلهیة، تقریب المعارف، شرح الحق، گوهر داد، حق الیقین شبّر.
4. ر.ك: شیخ صدوق، خصال، ابواب دوازده گانه، حدیث 4، صص 228ـ232.
5. ر.ك: ابن ابی الحدید، شرح نهج‌البلاغه، ج 6، ص 134، علّامه امینی، الغدیر، ج 1، صص 327ـ331.
6. امینی، همان، ج 1، صص 396ـ415.
7. طبرسی، الاحتجاج، ج 2، ص 464.
8. ر.ك: شیخ صدوق، كمال‌الدّین و تمام النعمة، ج 1، صص 321 و 224.
9. نهج‌البلاغه، خطبه‌های 87، 97 و 239.
10. سورة یونس (10)، آیة 35.
 
11. سورة بقره (2)، آیة 124.
 
12. كلینی، اصول كافی، ج 1، ص 157،  فأبطلت هذه الآیة امامة كلّ ظالمٍ الی یوم القیامة و صارت فی الصفوة.
13. سورة نساء (4)، آیة 59.
14. طبرسی، همان، ج 1، ص 299؛ كلینی، همان، ج 1، صص 143 و 146، باب «فرض طاعـ
الائمـ».
15. جهت آگاهی بیشتر در این باره به فصلنامه انتظار، شماره 6 مقاله «متكلمان اسلامی و فلسفه امامت»، از نگارندة این سطور رجوع شود.
16. نهج‌البلاغه، خطبة 192 (قاصعه).
17. روزنامة شرق، ش 713، مقالة «بازخوانی امامت در پرتو نهضت حسینی».
18. سورة انعام (6)، آیة 9.
 
19. نهج‌البلاغه، نامة 45.
20. مقتل الحسین، مقرّم، ص 144.

 

 

.: Weblog Themes By Weblog Skin :.
درباره وبلاگ

این وبلاگ باهدف خدمت به جامعه فکری جوان درراستای پاسخ به سولات کلامی وفلسفی آنان طراحی شده که بیشترازبیش بااندیشه ناب وپویا وجاودانه قرآن واهل بیت آشنا شوند
صفحات جانبی
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :